Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğuracak tek taraflı tasarrufudur. Mirasbırakan tasarruf anında artık son arzusunu açıklayamayacağı için kanun, iradenin gerçekten ona ait olduğunu ve serbestçe oluştuğunu güvence altına almak amacıyla sıkı şekil şartları öngörmüştür. Şekle uyulmadan yapılan vasiyet kendiliğinden yok hükmünde değildir; ancak iptal davasıyla ortadan kaldırılabilir (TMK m.557/4). Sınavlarda özellikle el yazılı vasiyetnamenin unsurları, resmî vasiyetnamedeki katılma yasakları ve sözlü vasiyetin süreleri sorulur.
Sayım sınırlıdır: bu üç şekil dışında, örneğin bilgisayarda yazılıp imzalanmış bir metin veya yalnızca noterde onaylatılan imza ile vasiyet yapılamaz.
Resmî vasiyetname
Düzenleme aşamaları
Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir. Resmî memur; sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir (TMK m.532). Süreç üç aşamalıdır:
- Memur aşaması (m.533): Mirasbırakan arzularını memura bildirir. Memur vasiyetnameyi yazar veya yazdırır ve okuması için mirasbırakana verir. Mirasbırakan vasiyetnameyi okuyup imzalar; memur da tarih koyarak imzalar.
- Tanık aşaması (m.534): Tarih ve imzadan hemen sonra mirasbırakan, vasiyetnameyi okuduğunu ve bunun son arzularını içerdiğini memurun huzurunda iki tanığa beyan eder. Tanıklar bu beyanın önlerinde yapıldığını ve mirasbırakanı tasarrufa ehil gördüklerini vasiyetnameye yazarak veya yazdırarak altını imzalar.
- Saklama (m.537): Düzenleyen memur vasiyetnamenin aslını saklamakla yükümlüdür.
Tanıklar vasiyetnamenin içeriğini değil, mirasbırakanın beyanını ve ehliyetini doğrular. Bu nedenle “tanıkların vasiyetnameyi okuması zorunludur” ifadesi yanlıştır.
Okuyamayan veya imzalayamayan mirasbırakan
Mirasbırakan vasiyetnameyi bizzat okuyamaz veya imzalayamazsa, memur vasiyetnameyi iki tanığın önünde ona okur ve mirasbırakan bunun son arzularını içerdiğini beyan eder. Bu durumda tanıklar hem beyanın önlerinde yapıldığını ve mirasbırakanı ehil gördüklerini, hem de vasiyetnamenin memur tarafından mirasbırakana okunduğunu vasiyetnameye yazarak veya yazdırarak imzalar (TMK m.535). Görme engelli veya okuma yazma bilmeyen kişiler bu yolla resmî vasiyetname yapabilir; buna karşılık el yazılı vasiyetname yapamazlar.
Düzenlemeye katılma yasakları
Maddenin ikinci fıkrasına göre düzenlemeye katılan memura ve tanıklara, onların üstsoy ve altsoy kan hısımlarına, kardeşlerine ve bu kişilerin eşlerine o vasiyetname ile kazandırma yapılamaz. Bu yasağa aykırılığın yaptırımı özeldir: iptal davası, kendilerine veya yakınlarına kazandırma yapılanların düzenlemeye katılmasından doğan sakatlığa dayanıyorsa vasiyetnamenin tamamı değil, yalnız bu kazandırmalar iptal edilir (TMK m.558/3).
El yazılı vasiyetname
Geçerlilik için dört unsur birlikte aranır:
- Metnin tamamı mirasbırakanın el yazısı olmalıdır; daktilo, bilgisayar çıktısı veya başkasına yazdırılmış bölüm şekle aykırıdır.
- Tarih (yıl, ay ve gün) eksiksiz ve yine el yazısıyla gösterilmelidir.
- İmza mirasbırakanın el yazısıyla atılmalıdır.
- Tanık veya memur katılımı gerekmez.
El yazılı vasiyetname, saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir (m.538/2); ancak bu bırakma bir geçerlilik şartı değildir. Evde saklanan el yazılı vasiyetname de geçerlidir.
Sözlü vasiyet
Sözlü vasiyet, olağanüstü durumlarda başvurulabilecek istisnai bir şekildir. Mirasbırakan yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmî veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyana uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler (TMK m.539/1-2). Resmî vasiyetnamedeki tanık yasakları, okur yazar olma koşulu dışında, sözlü vasiyetteki tanıklar için de geçerlidir (m.539/3).
Belgeleme (m.540) iki yolla yapılır:
- Tanıklardan biri son arzuları yer, yıl, ay ve günü belirterek hemen yazar, imzalar ve diğer tanığa imzalatır. İkisi birlikte belgeyi vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine verir ve mirasbırakanı ehil gördüklerini, son arzularını olağanüstü durum içinde kendilerine anlattığını hâkime beyan eder.
- Tanıklar belge düzenlemeden doğrudan mahkemeye başvurup bu hususları beyan ederek son arzuları bir tutanağa geçirtebilir.
Mirasbırakan askerlik hizmetinde ise teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay, ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında ise o aracın sorumlu yöneticisi, sağlık kurumunda tedavi görüyorsa kurumun en yetkili yöneticisi hâkimin yerine geçer (m.540/3).
Mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer (TMK m.541).
Üç şeklin karşılaştırılması
| Ölçüt | Resmî | El yazılı | Sözlü |
|---|---|---|---|
| Kim düzenler? | Resmî memur | Mirasbırakan | Tanıklar (belge veya tutanak) |
| Tanık | İki tanık | Gerekmez | İki tanık |
| Tanıkta okur yazarlık | Aranır | — | Aranmaz |
| Koşul | Yok | Yok | Olağanüstü durum |
| Özel süre | Yok | Yok | Diğer şekil olanağından itibaren bir ay |
| Okuma yazma bilmeyen yapabilir mi? | Evet (m.535) | Hayır | Evet |
Vasiyetten dönme
Vasiyetname, mirasbırakan yaşadığı sürece her zaman serbestçe dönülebilen bir tasarruftur. Kanun üç dönme yolu düzenler:
- Yeni vasiyetname (m.542): Kanundaki şekillerden birine uyularak yapılan yeni vasiyetnameyle önceki vasiyetnamenin tamamından veya bir kısmından dönülebilir. Dönme için şekiller arasında hiyerarşi yoktur; resmî vasiyetnameden el yazılı vasiyetnameyle dönülebilir.
- Yok etme (m.543): Mirasbırakan vasiyetnameyi yırtarak veya yakarak dönebilir. Kaza sonucunda veya üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriği aynen ve tamamen belirlenemeyen vasiyetname hükümsüz kalır; tazminat isteme hakkı saklıdır.
- Sonraki tasarruflar (m.544): Önceki vasiyetname ortadan kaldırılmadan yeni bir vasiyetname yapılırsa, kuşkuya yer bırakmayacak biçimde önceki vasiyetnameyi tamamlamadıkça sonraki onun yerini alır. Belirli mal bırakma vasiyeti, vasiyetnamede aksi belirtilmedikçe mirasbırakanın sonradan o mal üzerinde vasiyetle bağdaşmayan başka bir tasarrufta bulunmasıyla (örneğin malı satmasıyla) ortadan kalkar.
Ölümden sonra vasiyetnamenin akıbeti
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmelidir; teslim yükümlülüğünü yerine getirmeyen bu yüzden doğan zarardan sorumludur (TMK m.595). Vasiyetname, tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur (m.596). Mirasta hak sahibi olanlara vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımlarının onaylı örneği tebliğ edilir (m.597). Vasiyetnamenin açılması, onun geçerliliği hakkında bir karar değildir; geçerlilik ancak iptal davasında tartışılır.
Özet
- Vasiyet yalnız resmî, el yazılı veya sözlü şekilde yapılabilir; sayım sınırlıdır (m.531).
- Resmî vasiyetname resmî memur ve iki tanıkla düzenlenir; tanıklara içeriğin bildirilmesi zorunlu değildir (m.532–534).
- Mirasbırakanın eşi, üstsoy-altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bunların eşleri memur veya tanık olamaz; memur ve tanıklara ve yakınlarına o vasiyetnameyle kazandırma yapılamaz (m.536).
- El yazılı vasiyetname baştan sona el yazısıyla yazılmalı, yıl-ay-gün tarihi ve imza taşımalıdır; resmî makama bırakılması geçerlilik şartı değildir (m.538).
- Sözlü vasiyet olağanüstü durumda iki tanıkla yapılır; tanıklarda okur yazarlık aranmaz; diğer şekil olanağından itibaren bir ay geçince hükümden düşer (m.539–541).
- Vasiyetten yeni vasiyetname, yok etme veya bağdaşmayan sonraki tasarrufla dönülür (m.542–544).
- Şekle aykırılık iptal sebebidir (m.557/4); ele geçen vasiyetname hemen sulh hâkimine teslim edilir ve bir ay içinde açılır.