Miras sözleşmesi, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğuracak kazandırmaları veya mirasçılıktan vazgeçmeyi bir karşı tarafla anlaşarak düzenlediği ölüme bağlı tasarruftur. Vasiyetnameden temel farkı bağlayıcılığıdır: vasiyetname her zaman tek başına geri alınabilirken miras sözleşmesi, kural olarak ancak tarafların birlikte iradesiyle ortadan kalkar. TMK iki ana türü düzenler: olumlu miras sözleşmesi (m.527) ve mirastan feragat sözleşmesi (m.528–530). Sınavlarda ehliyet, şekil, ortadan kaldırma yolları ve feragatin altsoya etkisi en çok sorulan noktalardır.
Kavram ve türler
Miras sözleşmesi hem bir sözleşme hem de bir ölüme bağlı tasarruftur. Sözleşme olduğu için karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanı gerekir; ölüme bağlı tasarruf olduğu için de hükümlerini mirasbırakanın ölümüyle doğurur. Mirasbırakan sıfatı en az bir tarafta bulunur; her iki taraf da birbirine kazandırma yapıyorsa iki taraf da mirasbırakan sıfatını taşır (karşılıklı miras sözleşmesi).
Olumlu miras sözleşmesi
Olumlu miras sözleşmesiyle mirasbırakan:
- sözleşmenin karşı tarafını veya üçüncü bir kişiyi mirasçı atayabilir (terekenin tamamı ya da bir oranı için),
- sözleşmenin karşı tarafına veya üçüncü bir kişiye belirli mal bırakabilir.
Karşı taraf yalnızca kazandırmayı kabul ediyorsa sözleşme ivazsızdır. Karşı taraf mirasbırakana sağlığında bir edimde bulunmayı (ör. ölünceye kadar bakmak, belirli bir para ödemek) üstleniyorsa ivazlı miras sözleşmesi söz konusudur. İvazlı sözleşmede karşı edimin ifa edilmemesi, aşağıda görülecek dönme imkânını doğurur (m.547).
Olumsuz miras sözleşmesi: mirastan feragat
Feragat sözleşmesinin tarafları mirasbırakan ile müstakbel mirasçısıdır (yasal veya atanmış). Feragat eden, mirasın açılması anında mirasçı değildir; dolayısıyla saklı payı da yoktur ve tenkis davası açamaz.
| Feragat türü | Altsoya etkisi |
|---|---|
| Karşılıksız (ivazsız) feragat | Yalnız feragat edeni etkiler; altsoyu onun yerine geçebilir |
| Karşılıklı (ivazlı) feragat | Sözleşmede aksi öngörülmedikçe altsoyu da kapsar |
Hükümden düşme (m.529): Feragat belli bir kişi lehine yapılmışsa ve bu kişi herhangi bir sebeple mirasçı olamazsa feragat hükümden düşer. Belli bir kişi lehine yapılmamışsa, kanun onu en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayar; bunların hiçbiri mirasçı olamazsa feragat yine düşer.
Tereke alacaklılarının korunması (m.530): Mirasın açılması anında tereke borçları karşılayamıyor ve mirasçılar da borçları ödemiyorsa, feragat eden ve mirasçıları, feragat karşılığında ölümden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldıklarından, mirasın açılması anındaki zenginleşmeleri tutarında alacaklılara karşı sorumludur.
Ehliyet
Bu hüküm mirasbırakan sıfatıyla sözleşmeye katılan taraf içindir. Vasiyetle karşılaştırıldığında ölçüt ağırdır: vasiyet için ayırt etme gücü ve on beş yaşını doldurmak yeterlidir (m.502); miras sözleşmesinde ise tam ehliyet aranır. Sözleşmenin yalnızca kazandırma alan karşı tarafı için öğretide baskın görüş, genel hükümlerin uygulanacağı yönündedir: karşılıksız kazanmada ayırt etme gücü yeterli görülürken, karşı taraf bakım gibi bir borç üstleniyorsa borç altına girmeye elverişli fiil ehliyeti gerekir.
| Vasiyetname | Miras sözleşmesi | |
|---|---|---|
| Ehliyet | Ayırt etme gücü + 15 yaş (m.502) | Ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlı olmama (m.503) |
| Nitelik | Tek taraflı | İki taraflı (sözleşme) |
| Şekil | Resmî, el yazılı veya sözlü (m.531) | Yalnız resmî vasiyetname şekli (m.545) |
| Geri alma | Her zaman tek taraflı (m.542–544) | Yazılı anlaşma; tek taraflı ancak kanuni sebeple (m.546–547) |
Şekil
Buradan çıkan sonuçlar:
- Miras sözleşmesi el yazılı veya sözlü vasiyet şekliyle yapılamaz; yalnız resmî şekil geçerlidir.
- Resmî memur sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkilendirilmiş görevlidir (m.532/2); iki tanık katılır ve tanıklara ilişkin katılma yasakları (m.536) burada da uygulanır.
- Taraflar arzularını memura aynı zamanda bildirir ve sözleşmeyi memur ile iki tanığın önünde imzalar. İcap ve kabulün ayrı zamanlarda yapılması bu şekli karşılamaz.
- Şekle aykırılık, ölüme bağlı tasarrufun iptal sebebidir (m.557/4); kesin hükümsüzlük değil, iptal edilebilirlik söz konusudur.
Hükümleri
Mirasbırakanın sağlararası tasarruf serbestisi
Olumlu miras sözleşmesi mirasbırakanı ölüme bağlı tasarruflar bakımından bağlar; ama sağlığında malvarlığını kullanmasını engellemez. Mirasbırakan mallarını satabilir, kiralayabilir, rehnedebilir. Ancak sözleşmeyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflarına ve bağışlamalarına itiraz edilebilir (m.527/2). Bu itiraz, mirasın açılmasından sonra iptal davası yoluyla ileri sürülür.
Sağlıkta devir
Mirasbırakan, sağlığında bütün malvarlığını miras sözleşmesiyle atadığı mirasçıya devretmişse bu mirasçı resmî defter tutulmasını isteyebilir (m.572/1). Malvarlığının tamamı devredilmemiş veya devirden sonra yeni mallar edinilmişse sözleşme, aksine kural yoksa yalnız devredilen malları kapsar (m.572/2).
Tasarruf edilebilir kısmın daralması
Miras sözleşmesiyle yapılan kazandırma, sonradan saklı paylı bir mirasçının doğması gibi sebeplerle tasarruf oranı daralsa bile hükümsüz olmaz; yalnızca tenkis edilebilir (m.549). Tenkise tabi kazandırmayı miras sözleşmesiyle elde eden kişi, mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir (m.566/2).
Feragat edene yapılan edimlerin tenkisi
Mirasbırakan, feragat eden mirasçıya sağlığında tasarruf edilebilir kısmı aşan edimlerde bulunmuşsa diğer mirasçılar bunun tenkisini isteyebilir; ancak feragat edenin yalnız saklı payını aşan miktarı tenkise tabidir (m.573). Feragat eden, dilerse tenkise tabi değeri geri verir, dilerse aldıklarının tamamını iade ederek feragat etmemiş gibi paylaşmaya katılır (m.574).
Ortadan kalkma
Yazılı anlaşma
Kurulması resmî şekle bağlı olan sözleşmenin ortadan kaldırılması için adi yazılı şekil yeterlidir. Sınavlarda “ortadan kaldırma da resmî şekle bağlıdır” çeldiricisi sık kullanılır.
Tek taraflı ortadan kaldırma
Miras sözleşmesiyle mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişi, sözleşmeden sonra mirasbırakana karşı mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan bir davranışta bulunursa mirasbırakan sözleşmeyi tek taraflı olarak ortadan kaldırabilir (m.546/2). Bu kaldırma, vasiyetname şekillerinden biriyle yapılır (m.546/3); yani resmî, el yazılı veya koşulları varsa sözlü vasiyet şekli kullanılabilir.
Sözleşmeden dönme
Miras sözleşmesi gereğince sağlararası edimleri isteme hakkı bulunan taraf, bu edimler sözleşmeye uygun yerine getirilmez veya güvenceye bağlanmazsa borçlar hukuku kuralları uyarınca sözleşmeden dönebilir (m.547). Tipik örnek, bakım borcunu yerine getirmeyen karşı tarafa karşı mirasbırakanın dönmesidir.
Mirasbırakandan önce ölme
Mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişi mirasbırakanın ölümünde sağ değilse miras sözleşmesi kendiliğinden ortadan kalkar (m.548/1). Önce ölen kişinin mirasçıları, aksi kararlaştırılmadıkça, mirasbırakandan onun sözleşme uyarınca elde ettiği ölüm tarihindeki zenginleşmeyi geri isteyebilir (m.548/2). Bu kural, ivazlı sözleşmede bakım gibi edimleri yerine getirmiş olan tarafın emeğinin boşa gitmesini önler.
Açılmamış miras hakkında sözleşmeler
Miras sözleşmesi ile karıştırılmaması gereken bir kurum da TMK m.678’dir: Mirasbırakanın katılması veya izni olmaksızın bir mirasçının henüz açılmamış miras hakkında diğer mirasçılarla veya üçüncü kişiyle yaptığı sözleşmeler geçerli değildir; bu sözleşme gereğince yerine getirilen edimler geri istenebilir. Mirastan feragat ise mirasbırakanın bizzat taraf olduğu, resmî şekilde yapılan geçerli bir miras sözleşmesidir.
Özet
- Miras sözleşmesi iki taraflı ve bağlayıcı bir ölüme bağlı tasarruftur; türleri olumlu miras sözleşmesi (m.527) ve mirastan feragattir (m.528).
- Mirasbırakan için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama gerekir (m.503); vasiyetteki 15 yaş kuralı burada geçmez.
- Tek geçerli şekil resmî vasiyetname şeklidir; taraflar arzularını aynı zamanda bildirir, memur ve iki tanık önünde imzalar (m.545).
- Mirasbırakan sağlararası serbesttir; sözleşmeyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruf ve bağışlamalara itiraz edilebilir (m.527/2).
- Karşılıklı feragat, aksi kararlaştırılmadıkça altsoyu da etkiler; feragat edilen kişi mirasçı olamazsa feragat düşer (m.528–529).
- Ortadan kaldırma: yazılı anlaşma, çıkarma sebebiyle tek taraflı kaldırma (vasiyet şekliyle), borçlar hukukuna göre dönme ve lehdarın önce ölmesi (m.546–548).
- Tasarruf oranının daralması sözleşmeyi hükümsüz kılmaz, yalnız tenkis imkânı doğurur (m.549).