Ölüme bağlı tasarruf, kişinin ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere malvarlığı hakkında yaptığı hukuki işlemdir. TMK m.514’e göre mirasbırakan, tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde malvarlığının tamamında veya bir kısmında vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle tasarrufta bulunabilir; üzerinde tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılarına kalır. Vasiyetname tek taraflı ve her zaman dönülebilir, miras sözleşmesi ise iki taraflı ve kural olarak bağlayıcıdır. Bu notta, her iki kalıbın içine konulabilecek tasarruf türleri (içerik) incelenmektedir.
Tasarruf ehliyeti ve irade sakatlıkları
Ehliyet, tasarrufun biçimine göre farklıdır:
| Tasarruf | Aranan ehliyet | Dayanak |
|---|---|---|
| Vasiyetname | Ayırt etme gücü + 15 yaşını doldurmuş olmak | TMK m.502 |
| Miras sözleşmesi | Ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlı olmamak | TMK m.503 |
Vasiyet ehliyeti kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; yasal temsilcinin izni aranmaz ve temsilci aracılığıyla vasiyet yapılamaz. Kısıtlı ama ayırt etme gücüne sahip ve 15 yaşını doldurmuş kişi vasiyetname yapabilir; buna karşılık miras sözleşmesi yapamaz.
Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisiyle yapılan ölüme bağlı tasarruf geçersizdir; ancak mirasbırakan sakatlığı öğrendiği veya etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır (TMK m.504/1). Kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık yanılma varsa ve mirasbırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebiliyorsa tasarruf bu arzuya göre düzeltilir (m.504/2).
Koşullar ve yüklemeler
Mirasbırakan tasarruflarını koşula (geciktirici veya bozucu) ya da yüklemeye bağlayabilir (TMK m.515/1). Koşulda kazandırma, belirsiz bir olgunun gerçekleşmesine bağlanır; yüklemede ise kazandırma hemen doğar, ancak lehdara bir davranış yükümlülüğü yüklenir (örneğin “evimi alana, annemin mezarını her yıl bakımlı tutma yükü”). Tasarruf hüküm doğurduğu andan itibaren her ilgili, koşulun veya yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir.
- Hukuka veya ahlâka aykırı koşul ve yüklemeler, bağlı oldukları tasarrufu geçersiz kılar (m.515/2).
- Anlamsız veya yalnızca başkalarını rahatsız edici nitelikteki koşul ve yüklemeler ise yok sayılır; tasarruf ayakta kalır (m.515/3).
Mirasçı atama
Ölçüt, kullanılan kelime değil kazandırmanın konusudur. “Mirasımın üçte biri Ayşe’nindir” ifadesi, “mirasçı” kelimesi geçmese de mirasçı atamadır. Atanmış mirasçı, yasal mirasçı gibi külli halef olur: mirası mirasbırakanın ölümüyle kendiliğinden kazanır (TMK m.599/3), tereke borçlarından sorumlu olur, mirası reddedebilir ve miras ortaklığının üyesidir.
Belirli mal bırakma (vasiyet alacaklılığı)
Belirli mal bırakmanın konusu geniştir (m.517/2): terekedeki bir malın mülkiyeti, terekenin tamamı veya bir kısmı üzerinde intifa hakkı, tereke değeri üzerinden bir edimin yerine getirilmesi, irat bağlanması veya bir kişinin borçtan kurtarılması. Belirli mal bırakılan kişi (vasiyet alacaklısı) külli halef değildir:
- Malı doğrudan kazanmaz; vasiyeti yerine getirme görevlisine, yoksa yasal veya atanmış mirasçılara karşı kişisel bir istem hakkı elde eder (TMK m.600/1).
- Bu alacak, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça vasiyet yükümlüsünün mirası kabul etmesi veya ret hakkının düşmesiyle muaccel olur (m.600/2).
- Dava hakkı, kazandırmayı öğrenmesinden veya sonradan muaccel olacaksa muacceliyet tarihinden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar (m.602).
- Tereke borçlarından kişisel olarak sorumlu değildir; mirasbırakanın alacaklıları ise vasiyet alacaklılarından önce gelir (m.603/1).
Bırakılan mal terekede bulunmuyorsa, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça yükümlüler borçtan kurtulur (m.517/3). Mal, mirasın açılması anındaki durumuyla teslim edilir; yarar ve hasar da o anda vasiyet alacaklısına geçer (m.518/1). Vasiyet yükümlüsü mirası reddetmiş, mirasbırakandan önce ölmüş veya mirastan yoksun kalmış olsa bile tasarruf yürürlükte kalır; borç bu durumlardan yararlananlara geçer (m.519/2).
| Ölçüt | Mirasçı atama | Belirli mal bırakma |
|---|---|---|
| Konu | Terekenin tamamı veya oranı | Belirli mal, hak veya edim |
| Kazanım | Ölümle kendiliğinden (külli halefiyet) | Mirasçılara karşı kişisel istem |
| Borçlardan sorumluluk | Var (mirası reddetmedikçe) | Yok |
| Ret | Mirasın reddi (m.605) | Vasiyetin reddi (m.616) |
Yedek mirasçı ve artmirasçı
Yedek mirasçı, atanan mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde onun yerine geçmek üzere atanan kişidir (TMK m.520/1). Burada tek bir kazanım vardır: ya asıl mirasçı ya da yedek mirasçı mirası alır. Kural belirli mal bırakmada da uygulanır.
Artmirasçılıkta ise iki ardışık kazanım vardır: önce önmirasçı mirası kazanır, sonra belirli bir anda mirası artmirasçıya devreder. Temel kurallar şunlardır:
- Tasarrufta geçiş anı belirtilmemişse miras, önmirasçının ölümüyle artmirasçıya geçer (m.522/1).
- Önmirasçı mirası atanmış mirasçılar gibi kazanır, ancak ona geçirme yükümlülüğüyle sahip olur (m.524). Önmirasçıya geçen mirasın sulh mahkemesince defteri tutulur; mirasbırakan açıkça bağışık tutmadıkça teslim güvence gösterilmesine bağlıdır (m.523).
- Artmirasçı, mirası ancak geçiş anında sağ ise kazanır; geçiş anından önce ölmüşse, aksi öngörülmedikçe miras önmirasçıya kalır (m.525/1-2).
- Önmirasçı mirasbırakanın ölümünde sağ değilse, mirastan yoksunsa ya da mirası reddederse miras doğrudan artmirasçıya geçer (m.525/3).
- Artmirasçılık tek kademelidir; artmirasçıya aynı yükümlülük yüklenemez (m.521/2).
- Mirasın açıldığı anda henüz var olmayan bir kişi de artmirasçı veya art vasiyet alacaklısı olarak atanabilir (TMK m.583/1).
Vakıf kurma
Mirasbırakan, terekesinin tasarruf edilebilir kısmının tamamını veya bir bölümünü özgüleyerek ölüme bağlı tasarrufla vakıf kurabilir; vakıf ancak kanun hükümlerine uyulmak koşuluyla tüzel kişilik kazanır (TMK m.526). Saklı payları aşan özgüleme tenkise tâbidir; ancak kamuya yararlı vakıflara yapılan kazandırmalar tenkiste en son sırada indirilir (TMK m.570/2).
Vasiyeti yerine getirme görevlisi
Mirasbırakan, vasiyetnameyle bir veya birden çok vasiyeti yerine getirme görevlisi atayabilir (TMK m.550/1). Görevlinin göreve başladığı sırada fiil ehliyetine sahip olması gerekir. Görev kendisine sulh hâkimince bildirilir; bildirimden itibaren on beş gün içinde kabul edilmediği bildirilmezse görev kabul edilmiş sayılır (m.550/3). Görevli uygun bir ücret isteyebilir.
Görevli; tereke listesini düzenler, terekeyi yönetir, alacakları tahsil edip borçları öder, vasiyetleri yerine getirir, paylaşma planı hazırlar ve tereke ile ilgili dava ve takiplerde miras ortaklığını temsil eder (m.552). Tereke mallarını devretmesi veya üzerlerinde sınırlı aynî hak kurması, mirasbırakan taahhüt etmiş olmadıkça sulh hâkiminin yetki vermesine bağlıdır (m.553). Görevli sulh hâkiminin denetimine tâbidir ve ilgililere karşı vekil gibi sorumludur (m.555, m.556).
Özet
- Vasiyet için ayırt etme gücü ve 15 yaş; miras sözleşmesi için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamak gerekir (m.502–503).
- İrade sakatlığıyla yapılan tasarruf, mirasbırakan bir yıl içinde dönmezse geçerli sayılır; açık yanılma düzeltilir (m.504).
- Hukuka veya ahlâka aykırı koşul ve yüklemeler tasarrufu geçersiz kılar; anlamsız ya da rahatsız edici olanlar yok sayılır (m.515).
- Terekenin tamamı veya bir oranı bırakılıyorsa mirasçı atama, belirli bir mal veya edim bırakılıyorsa belirli mal bırakma vardır (m.516–517).
- Atanmış mirasçı külli haleftir; vasiyet alacaklısı yalnız kişisel istem hakkına sahiptir ve dava hakkı on yılda zamanaşımına uğrar (m.600, m.602).
- Yedek mirasçı asıl mirasçının yerine geçer; artmirasçı mirası önmirasçıdan sonra ve geçiş anında sağ olmak koşuluyla kazanır; artmirasçılık tek kademelidir (m.520–525).
- Ölüme bağlı tasarrufla vakıf, yalnız tasarruf edilebilir kısım özgülenerek kurulabilir; vasiyeti yerine getirme görevlisi yalnız vasiyetnameyle atanır ve vekil gibi sorumludur.