Tenkis davası, mirasbırakanın geçerli ölüme bağlı tasarruflarının veya belirli sağlararası kazandırmalarının tasarruf edilebilir kısmı aşması hâlinde, saklı payı zedelenen mirasçının bu kazandırmaların indirilmesini istediği davadır. İptal davasından farkı, ortada sakat bir işlem bulunmamasıdır: tasarruf şekil ve içerik bakımından kusursuzdur, yalnızca ölçüsü kanuni sınırı aşmıştır. Bu nedenle tenkis, saklı pay sisteminin uygulamadaki güvencesidir.
Davanın koşulları
Davacı: saklı payı zedelenen mirasçı
Güncel metne göre saklı paylı mirasçılar altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eştir (m.505/1, m.506):
| Mirasçı | Saklı pay |
|---|---|
| Altsoy | Yasal miras payının yarısı |
| Ana ve babadan her biri | Yasal miras payının dörtte biri |
| Sağ kalan eş (altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte) | Yasal miras payının tamamı |
| Sağ kalan eş (diğer hâllerde) | Yasal miras payının dörtte üçü |
Kardeşlerin saklı payı 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunla kaldırılmıştır (m.506/3 mülga). Bu nedenle kardeş tenkis davası açamaz; mirasbırakan kardeşini dışarıda bırakan tasarruflarını serbestçe yapabilir. Kardeş, ancak tasarrufta bir sakatlık varsa iptal davası yoluna gidebilir.
Tenkis davası açabilmek için kişinin miras açıldığında mirasçı sıfatını taşıması gerekir. Mirası reddeden, mirastan feragat eden, mirastan yoksun olan veya geçerli biçimde mirasçılıktan çıkarılan kişi (m.511/1) tenkis davası açamaz.
Mirasçının alacaklıları
Saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açmazsa, iflası hâlinde iflas idaresi veya mirasın geçtiği tarihte elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıları, ihtarlarına rağmen dava açılmaması durumunda, alacaklarının elde edilmesi için gerekli oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde dava açabilir (m.562/1). Çıkarılanın çıkarma tasarrufuna itiraz etmemesi hâlinde de aynı imkân vardır (m.562/2).
Paylaştırma kuralları
Tasarrufta yasal mirasçıların paylarına ilişkin kurallar, mirasbırakanın başka türlü bir arzusu anlaşılmadıkça yalnızca paylaştırma kuralı sayılır (m.560/2). Örneğin “evim oğluma, arsam kızıma” şeklindeki bir tasarruf, kendiliğinden vasiyet değil, paylaştırmada hangi malın kime verileceğini gösteren bir kuraldır.
Tasarruf edilebilir kısmın hesabı
Hesap, terekenin ölüm günündeki durumuna göre yapılır (m.507/1):
- Aktiflerden pasifler düşülür: mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayıp onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri (m.507/2).
- Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenir (m.508).
- Üçüncü kişi lehine yapılmış hayat sigortalarında sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri eklenir (m.509).
- Bulunan hesap terekesi üzerinden her mirasçının yasal payı ve saklı payı hesaplanır; saklı payların toplamı dışında kalan kısım tasarruf oranıdır.
Tenkise tabi kazandırmalar
Ölüme bağlı tasarruflar
Mirasçı atama ve belirli mal bırakma gibi bütün ölüme bağlı kazandırmalar tenkise tabidir. Tenkis, mirasbırakanın başka bir arzusu anlaşılmadıkça bu kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır (m.563/1). Tenkise uğrayan kazandırmayla birlikte vasiyet yerine getirme yükü de verilmişse, kazandırma alan kişi vasiyet borçlarının da aynı oranda tenkisini isteyebilir (m.563/2).
Saklı paylı bir mirasçıya tasarruf oranını aşan bir kazandırma yapılmışsa, ona yapılan kazandırmanın yalnız kendi saklı payını aşan kısmı tenkise tabidir; bu kısım, saklı payı olmayanlara yapılan kazandırmalarla birlikte orantılı olarak tenkis edilir (m.561).
Sağlararası kazandırmalar
M.565’in tam listesi dört bentten oluşur:
- Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar ile alışılmışın dışındaki çeyiz ve kuruluş sermayesi,
- Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
- Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tuttuğu bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar (bendin lafzı öğretide farklı yorumlara konu olmaktadır),
- Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.
Dördüncü bentte süre sınırı yoktur; mirasbırakanın saklı payları dolanma amacı açıkça anlaşılıyorsa kazandırma ne kadar eski olursa olsun tenkise tabidir. Üçüncü kişi lehine hayat sigortalarında sigorta alacağının satın alma değeri (m.567), tasarruf oranını aşan intifa hakkı ve irat yükümlülükleri (m.568) ile artmirasçıya geçirme yükümlülüğü (m.569) de tenkise konu olabilir. Mirastan feragat edene sağlıkta yapılan edimlerin tenkisi için m.573–574 özel hükümler içerir.
Tenkiste sıra
| Sıra | Tenkis edilen kazandırma |
|---|---|
| 1 | Ölüme bağlı tasarruflar (kendi aralarında orantılı) |
| 2 | Sağlararası kazandırmalar, en yeniden en eskiye |
| En son | Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılanlar |
Tenkisin sonuçları
Bölünmez mal (m.564): Değeri azalmadan bölünemeyen belirli bir mal vasiyeti tenkise tabi olursa vasiyet alacaklısı, dilerse tenkis edilecek kısmın değerini ödeyerek malı alır, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı ister. Bu kural sağlararası kazandırmalarda da uygulanır (m.564/3).
Geri verme borcu (m.566): Kendisine tenkise tabi kazandırma yapılan kişi iyiniyetliyse yalnız mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri verir; iyiniyetli değilse kötüniyetli zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumludur. Miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkis edilen kişi, mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında iadesini isteyebilir.
Hak düşürücü süreler ve def’i
- Bir yıl: saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren.
- On yıl: vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda (sağlararası kazandırmalar, miras sözleşmesi) mirasın açılması tarihinden itibaren; iyiniyet ayrımı yoktur.
- İptal sonrası: bir tasarrufun iptali önceki bir tasarrufu yeniden yürürlüğe sokuyorsa süreler iptal kararının kesinleşmesiyle başlar.
- Def’i: Zilyetliği elinde bulunduran saklı paylı mirasçı, kazandırmanın yerine getirilmesi istendiğinde tenkis iddiasını her zaman savunma olarak ileri sürebilir.
Dava, mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görülür (m.576/2).
Muris muvazaasından farkı
Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında, mirasbırakanın mirasçılarını mirastan yoksun bırakmak amacıyla gerçekte bağışladığı bir taşınmazı tapuda satış gibi göstermesi (muris muvazaası) ayrı bir dava konusudur. Bu davada amaç işlemin muvazaa nedeniyle geçersizliğinin tespitidir ve davacının saklı paylı olması aranmaz. Tenkis davasında ise işlem geçerlidir; yalnızca saklı payı aşan kısım indirilir. Uygulamada muvazaa iddiası asıl, tenkis istemi ise terditli olarak birlikte ileri sürülebilir.
Özet
- Tenkis davası, geçerli olmakla birlikte tasarruf oranını aşan kazandırmaların saklı payı zedelenen mirasçı lehine indirilmesini sağlar (m.560).
- Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve eştir; kardeşlerin saklı payı 2007’de kaldırıldığından kardeş tenkis davası açamaz.
- Hesap ölüm günündeki terekeye göre yapılır; borçlar ve m.507’deki giderler düşülür, tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenir (m.507–509).
- Ölüme bağlı kazandırmalar orantılı tenkis edilir; saklı paylıya yapılan kazandırmanın yalnız saklı payı aşan kısmı tenkise tabidir (m.561, m.563).
- Sıra: önce ölüme bağlı tasarruflar, sonra en yeniden en eskiye sağlararası kazandırmalar; kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflar en sonda (m.570).
- İyiniyetli kazanan yalnız elinde kalanı geri verir (m.566).
- Süreler: öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde 10 yıl; iptal sonrası kesinleşmeden başlar; def’i her zaman (m.571).
- Dava kişiseldir; yalnız davacının saklı payı tamamlanır.