Ölüme bağlı tasarruflar, mirasbırakan artık hayatta olmadığı için iradesinin sakatlığını kendisinin ileri süremeyeceği işlemlerdir. Kanun koyucu bu nedenle sakat tasarrufları kendiliğinden hükümsüz saymak yerine, menfaati bulunan kişilere iptal davası açma imkânı tanımıştır. Sakat bir tasarruf, süresi içinde iptal davası açılmazsa geçerli hâle gelir. Bu yapı genel hukuktaki kesin hükümsüzlükten belirgin biçimde ayrılır ve sınavlarda en çok bu nokta sınanır.
İptal edilebilirlik kavramı
Miras hukukunda ölüme bağlı tasarrufun sakatlığı kural olarak iptal edilebilirlik yaptırımına bağlanmıştır. Sonuçları:
- Tasarruf, iptal edilinceye kadar geçerli gibi hüküm doğurur; mirasçılık belgesi, tescil ve teslim işlemleri buna göre yapılabilir.
- İptal, ancak dava yoluyla ve hâkim kararıyla gerçekleşir; hâkim sakatlığı re’sen gözetmez.
- Dava süresi geçerse tasarruf kesinleşir; ancak sakatlık, tasarrufa dayanılarak bir istemde bulunulduğunda def’i olarak her zaman ileri sürülebilir (m.559/2).
Öğretide, mirasbırakanın hiç ölüme bağlı tasarruf iradesi taşımadığı durumlar (ör. bir mektup taslağı, mirasbırakanın imzası taklit edilmiş bir belge) yokluk olarak nitelenir. Yok sayılan bir tasarruf için iptal davası açılması gerekmez; yokluk her zaman tespit ettirilebilir.
İptal sebepleri
1. Tasarruf ehliyetinin bulunmaması
Ehliyet, tasarrufun yapıldığı an esas alınarak değerlendirilir. Vasiyet için ayırt etme gücü ve on beş yaşını doldurmak (m.502), miras sözleşmesi için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamak (m.503) gerekir. Tasarruf yapıldıktan sonra ayırt etme gücünün kaybedilmesi geçerliliği etkilemez; tersine, ehliyetsizken yapılan tasarruf sonradan ehliyet kazanılmasıyla kendiliğinden geçerli olmaz.
2. İrade sakatlıkları
Borçlar hukukundan farklı olarak burada saik yanılması da önem taşır; çünkü ölüme bağlı tasarrufta korunmaya değer bir karşı taraf güveni yoktur. Mirasbırakan sakatlığı öğrendikten veya baskıdan kurtulduktan sonra bir yıl içinde dönmezse tasarruf geçerli sayılır; bu süre geçtikten sonra mirasçılar iptal davası açamaz.
Kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık yanılma varsa ve mirasbırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebiliyorsa tasarruf iptal edilmez, düzeltilir (m.504/2). Örneğin “yeğenim Ayşe” yazılmış, ancak mirasbırakanın tek yeğeninin adı Ayşegül ise kazandırma Ayşegül lehine geçerlidir.
3. Hukuka veya ahlaka aykırılık
Tasarrufun içeriği ya da bağlandığı koşul veya yükleme hukuka veya ahlaka aykırıysa iptal sebebi vardır. M.515/2’ye göre böyle koşul ve yüklemeler, ilişkin oldukları tasarrufu geçersiz kılar. Buna karşılık anlamsız veya yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikteki koşul ve yüklemeler iptal sebebi değildir; bunlar yok sayılır ve tasarruf ayakta kalır (m.515/3).
4. Şekil eksikliği
Resmî, el yazılı veya sözlü vasiyet şekillerine (m.531–541) ya da miras sözleşmesinin resmî şekline (m.545) uyulmaması iptal sebebidir. Örnekler: el yazılı vasiyetnamede tarihin (yıl, ay, gün) veya imzanın bulunmaması, metnin bir bölümünün başkası tarafından yazılması; resmî vasiyetnamede tanığın katılma yasağına aykırılık (m.536).
Taraflar
Davacı: Tasarrufun iptalinden yararlanacak olan yasal veya atanmış mirasçı ya da vasiyet alacaklısıdır. Saklı paylı olmak şart değildir. Örneğin mirasın tamamı bir vakfa vasiyet edilmişse, saklı payı bulunmayan kardeş de vasiyetnamenin iptalini dava edebilir; iptal hâlinde yasal mirasçı sıfatıyla mirası alacaktır. Önceki bir vasiyetnamede kendisine kazandırma yapılan kişi, bu kazandırmayı ortadan kaldıran sonraki vasiyetnamenin iptalinde menfaate sahiptir. Mirasbırakanın alacaklılarının veya mirasta hakkı olmayan üçüncü kişilerin dava hakkı yoktur.
Davalı: İptali istenen tasarruftan yararlanan kişilerdir (atanmış mirasçı, vasiyet alacaklısı). Dava her davacı bakımından ayrı ayrı açılabilir ve kararın etkisi kural olarak yalnız davanın taraflarıyla sınırlıdır (nispî etki); davaya katılmayan mirasçı, karardan kendiliğinden yararlanamaz.
Kısmi iptal
Dava tasarrufun tamamı veya bir kısmı için açılabilir. Ayrıca özel bir kural vardır: sakatlık, ölüme bağlı tasarrufla kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmalarından kaynaklanıyorsa tasarrufun tamamı değil, yalnız bu kazandırmalar iptal edilir (m.558/3). Bu kural, resmî vasiyetnamedeki katılma yasağıyla (m.536/2) birlikte okunmalıdır: tanıklığa katılan kişiye yapılan kazandırma düşer, vasiyetnamenin geri kalanı ayakta kalır.
Hak düşürücü süreler
| Süre | Başlangıç | Kime karşı |
|---|---|---|
| 1 yıl | Davacının tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu birlikte öğrenmesi | Herkese |
| 10 yıl | Vasiyetnamede açılma; diğer tasarruflarda (miras sözleşmesi) mirasın geçmesi | İyiniyetli davalı |
| 20 yıl | Aynı | İyiniyetli olmayan davalı |
Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; hâkim tarafından re’sen gözetilir, kesilmez veya durmaz. Bir yıllık süre, üç unsurun hepsinin öğrenilmesiyle başlar; örneğin davacı vasiyetnamenin varlığını bilse bile iptal sebebini (ör. mirasbırakanın o tarihte ağır demans hastası olduğunu) sonradan öğrenmişse süre bu öğrenmeyle işlemeye başlar.
Def’i: Hükümsüzlük, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (m.559/2). Dava süresini kaçırmış bir mirasçı, vasiyet alacaklısı kendisine karşı vasiyetin yerine getirilmesini istediğinde tasarrufun sakatlığını savunma olarak ileri sürebilir. Def’i, malı elinde bulunduran kişiyi korur; zilyetliği olmayan mirasçıya yeni bir dava hakkı vermez.
Yetkili mahkeme ve usul notları
Ölüme bağlı tasarrufların iptali davası, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde görülür (m.576/2). Mirasçılık belgesi verilmiş olması iptal davası açılmasına engel değildir; TMK m.598/4 ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkını açıkça saklı tutar. Miras sözleşmesiyle bağlanmış mirasbırakanın sonradan yaptığı ve sözleşmeyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruf ve bağışlamalara itiraz da (m.527/2) mirasın açılmasından sonra iptal davasıyla ileri sürülür.
İptal davası ile tenkis davasının farkı
| İptal davası | Tenkis davası | |
|---|---|---|
| Amaç | Sakat tasarrufun ortadan kaldırılması | Geçerli ama saklı payı zedeleyen tasarrufun indirilmesi |
| Sebep | Ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka/ahlaka aykırılık, şekil (m.557) | Tasarruf oranının aşılması (m.560) |
| Davacı | Menfaati olan mirasçı veya vasiyet alacaklısı | Saklı payı zedelenen mirasçı (ve m.562’deki alacaklılar) |
| Sağlararası işlemler | Kapsamaz; yalnız ölüme bağlı tasarruflar | Belirli sağlararası kazandırmalar da tenkise tabidir (m.565) |
| Üst süre | 10 yıl (iyiniyetli) / 20 yıl (iyiniyetsiz) | 10 yıl |
Bir tasarrufun iptali, daha önceki bir tasarrufun yeniden yürürlüğe girmesini sağlıyorsa tenkis süreleri iptal kararının kesinleşmesinden itibaren işler (m.571/2). Uygulamada iptal davası ile tenkis davası çoğu kez aynı dilekçede, iptal asıl, tenkis terditli (kademeli) istem olarak birlikte açılır.
Özet
- Sakat ölüme bağlı tasarruf kural olarak iptal edilebilir; dava açılmazsa geçerli kalır, hâkim sakatlığı re’sen gözetmez.
- Dört iptal sebebi: tasarruf ehliyetsizliği, yanılma/aldatma/korkutma/zorlama, hukuka veya ahlaka aykırılık, şekil eksikliği (m.557).
- İrade sakatlığında mirasbırakan sakatlığı öğrendikten veya baskıdan kurtulduktan sonra bir yıl içinde dönmezse tasarruf geçerli sayılır; açık yanılma düzeltilir (m.504).
- Davacı, iptalde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısıdır; saklı pay şart değildir (m.558).
- Kazandırma alanın veya yakınının düzenlemeye katılmasından doğan sakatlıkta yalnız o kazandırma iptal edilir (m.558/3).
- Süreler: öğrenmeden itibaren 1 yıl; her hâlde iyiniyetli davalıya 10, iyiniyetsize 20 yıl; def’i her zaman (m.559).
- Yetkili mahkeme mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir (m.576).