Miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır ve terekenin bütün aktif ve pasifleri o anda kendiliğinden mirasçılara geçer. Bu sistemde mirasçının kabul beyanına gerek yoktur; ancak borca batık bir terekeyle karşılaşan mirasçının korunması için kanun ret, resmî defter ve resmî tasfiye gibi araçlar öngörmüştür. Mirasın reddi, uygulamada en çok başvurulan ve sınavda süreleri, şekli ve ret hakkını düşüren davranışlarıyla sıkça sorulan bir kurumdur.
Mirasın açılması
Miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır; sağlığında yapılan mirasla ilgili kazandırmalar ve paylaştırmalar terekenin ölüm anındaki durumuna göre değerlendirilir (TMK m.575). Miras, malvarlığının tamamı için mirasbırakanın son yerleşim yerinde açılır; tasarrufların iptali veya tenkisi, paylaşma ve miras sebebiyle istihkak davaları bu yerleşim yeri mahkemesinde görülür (m.576). Gaiplik kararı da ölüm gibi mirasın açılmasına yol açar; ancak gaibin mirasçıları tereke mallarını almadan önce güvence göstermek zorundadır (m.584).
Mirasa ehliyet ve sağ olma
Kanuna göre mirasa ehil olmayanlar dışındaki herkes mirasçı ve vasiyet alacaklısı olabilir (m.577). Mirasçı olabilmek için mirasbırakanın ölümü anında mirasa ehil olarak sağ olmak gerekir (m.580/1). Cenin sağ doğmak koşuluyla mirasçı olur (m.582).
Mirastan yoksunluk
TMK m.578’e göre aşağıdaki kişiler mirasçı olamayacağı gibi ölüme bağlı tasarrufla herhangi bir hak da edinemez:
- Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren veya öldürmeye teşebbüs edenler,
- Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak sürekli şekilde ölüme bağlı tasarruf yapamayacak duruma getirenler,
- Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruf yapmasını veya böyle bir tasarruftan dönmesini aldatma, zorlama veya korkutma yoluyla sağlayanlar ve engelleyenler,
- Mirasbırakanın artık yeniden yapamayacağı bir durumda ve zamanda ölüme bağlı bir tasarrufu kasten ve hukuka aykırı olarak ortadan kaldıranlar veya bozanlar.
Yoksunluk kanundan doğar; mirasbırakanın ayrıca bir tasarruf yapmasına gerek yoktur. Bu yönüyle mirasçılıktan çıkarmadan ayrılır. Yoksunluk mirasbırakanın affıyla ortadan kalkar (m.578/2) ve yalnız yoksun olanı etkiler: onun altsoyu, mirasbırakandan önce ölen kimsenin altsoyu gibi mirasçı olur (m.579).
Mirasın kazanılması: külli halefiyet
Bu hükmün sonuçları şunlardır:
- Kazanım kendiliğinden gerçekleşir; kabul beyanı, tescil veya teslim gerekmez. Taşınmazlarda tescil, kazanımı değil tasarruf yetkisini sağlar.
- Mirasçılar terekeyle birlikte borçları da devralır ve bunlardan kişisel olarak, yani kendi malvarlıklarıyla da sorumlu olur.
- Atanmış mirasçılar da mirası ölümle kazanır; yasal mirasçılar onlara düşen mirası zilyetlik hükümleri uyarınca teslim etmekle yükümlüdür (m.599/3).
- Vasiyet alacaklısı ise külli halef değildir; mirasçılara karşı kişisel istem hakkı elde eder (m.600).
Mirasın reddi
Ret hakkı ve hükmen ret
İkinci fıkradaki duruma hükmen ret denir. Burada bir ret beyanına gerek yoktur; terekenin borca batık olduğu açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras kendiliğinden reddedilmiş sayılır. Mirasçılar bunun tespitini mahkemeden isteyebilir. Hükmen ret için kanun bir süre öngörmemiştir. Bununla birlikte uygulamada, m.610/2’deki davranışlarla terekeyi benimseyen mirasçının hükmen retten de yararlanamayacağı kabul edilmektedir.
Süre
Miras üç ay içinde reddedilebilir (TMK m.606/1). Sürenin başlangıcı mirasçının türüne göre değişir:
| Mirasçı | Sürenin başlangıcı | Dayanak |
|---|---|---|
| Yasal mirasçı | Mirasbırakanın ölümünü öğrenme (mirasçı olduğunu daha sonra öğrendiğini ispat ederse o tarih) | m.606/2 |
| Vasiyetnameyle atanmış mirasçı | Tasarrufun kendisine resmen bildirilmesi | m.606/2 |
| Koruma önlemi olarak yazım varsa | Yazımın bittiğinin sulh hâkimince bildirilmesi | m.607 |
| Ret hakkı geçen mirasçının mirasçıları | Mirasın kendi mirasbırakanlarına geçtiğini öğrenme | m.608/2 |
| Önceki mirasçıların reddiyle mirasçı olanlar | Önceki mirasçıların reddini öğrenme | m.608/3 |
Önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (m.615). Mirası reddetmeden ölen mirasçının ret hakkı kendi mirasçılarına geçer (m.608/1).
Şekil
Sulh hâkimi beyanı bir tutanakla tespit eder; süresinde yapılan ret mirasın açıldığı yerin sulh mahkemesince özel kütüğüne yazılır ve isteyen mirasçıya reddi gösteren belge verilir (m.609/3-4). Ret beyanı bozucu yenilik doğuran bir irade açıklamasıdır; şarta veya vadeye bağlanamaz ve süresinde yapıldıktan sonra kural olarak geri alınamaz.
Ret hakkının düşmesi
Yasal süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur (m.610/1). Süre dolmadan da ret hakkı şu davranışlarla düşer (m.610/2): mirasçı sıfatıyla tereke işlemlerine karışmak, olağan yönetim veya mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli olanın dışında işler yapmak, tereke mallarını gizlemek veya kendine mal etmek.
Buna karşılık zamanaşımı veya hak düşürücü sürelerin dolmasını önlemek için dava açmak ve icra takibi yapmak ret hakkını ortadan kaldırmaz (m.610/3).
Reddin sonuçları
- Payın geçişi: Mirası reddeden yasal mirasçının payı, miras açıldığında kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer; yani kural olarak halefiyetle altsoyuna gider (m.611/1). Atanmış mirasçının reddettiği pay, aksi anlaşılmadıkça mirasbırakanın en yakın yasal mirasçılarına kalır (m.611/2).
- Altsoyun tamamının reddi: Payları sağ kalan eşe geçer (m.613).
- En yakın mirasçıların tamamının reddi: Miras sulh mahkemesince iflâs hükümlerine göre tasfiye edilir; arta kalan değerler reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir (m.612). Mirasçılar, sonra gelen mirasçılara mirası kabul edip etmeyeceklerinin sorulmasını isteyebilir; bunlar bir ay içinde kabul etmezlerse reddetmiş sayılır (m.614).
- Mirasçının alacaklılarının korunması: Malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse alacaklılar veya iflâs idaresi, kendilerine güvence verilmezse ret tarihinden itibaren altı ay içinde reddin iptalini dava edebilir (m.617).
- Retten sonra sorumluluk: Ödemeden âciz bir mirasbırakanın mirasını reddeden mirasçılar, onun alacaklılarına karşı, ölümünden önceki beş yıl içinde ondan aldıkları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde sorumludur; olağan eğitim-öğrenim giderleri ve âdet üzere verilen çeyiz hariçtir. İyiniyetli mirasçılar yalnız zenginleşmeleri ölçüsünde sorumludur (m.618).
- Vasiyetin reddi: Vasiyet alacaklısı vasiyeti reddederse, aksi anlaşılmadıkça bundan vasiyet yükümlüsü yararlanır (m.616).
Resmî defter tutma
Mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı, terekenin borçlarını görmeden karar vermemek için resmî defter tutulmasını isteyebilir; istem ret usulüne uyularak bir ay içinde sulh hâkiminden yapılır ve bir mirasçının istemi diğerleri hakkında da etkilidir (TMK m.619). Sulh mahkemesi alacaklı ve borçluları bir ay arayla iki kez ilanla çağırır (m.621). Defter tutulurken mirasbırakanın borçları için icra takibi yapılamaz ve zamanaşımı işlemez (m.625). İnceleme süresinden sonra her mirasçı bir ay içinde beyana çağrılır; mirası reddedebilir, resmî tasfiye isteyebilir, deftere göre veya kayıtsız şartsız kabul edebilir. Susan mirasçı mirası deftere göre kabul etmiş sayılır (m.627).
Deftere göre kabulde miras, mirasçıya yalnız deftere yazılmış borçlarla geçer; mirasçı bunlardan hem tereke malları hem kendi malvarlığıyla sorumludur (m.628). Deftere yazdırılmayan alacaklara karşı ise kural olarak sorumlu değildir; alacaklının kusuru olmadan yazdıramadığı alacaklar için zenginleşmesi ölçüsünde sorumluluk sürer (m.629).
Resmî tasfiye
Her mirasçı, mirası reddetmek veya deftere göre kabul etmek yerine resmî tasfiye isteyebilir; ancak birlikte mirasçı olanlardan biri mirası kabul ederse bu istem dikkate alınmaz. Resmî tasfiyede mirasçılar tereke borçlarından sorumlu olmaz (TMK m.632). Mirasbırakanın alacaklıları da alacaklarını alamayacaklarından inandırıcı sebeplerle kuşku duyuyor ve istemlerine rağmen ödeme veya güvence sağlanmıyorsa, ölümden veya vasiyetnamenin açılmasından itibaren üç ay içinde resmî tasfiye isteyebilir (m.633). Tereke borçlarını karşılamıyorsa tasfiye iflâs hükümlerine göre yapılır (m.636).
Özet
- Miras ölümle ve mirasbırakanın son yerleşim yerinde açılır (m.575–576); mirasçılık için ölüm anında ehil ve sağ olmak gerekir.
- Mirastan yoksunluk kanundan doğar, af ile kalkar ve yalnız yoksun olanı etkiler; altsoyu halefiyetle mirasçı olur (m.578–579).
- Mirasçılar mirası ölümle kendiliğinden ve bir bütün olarak kazanır, borçlardan kişisel olarak sorumlu olur (m.599).
- Ret üç ay içinde, sulh mahkemesine sözlü veya yazılı, kayıtsız şartsız beyanla yapılır; ödemeden aczi açık veya tespit edilmiş terekede miras hükmen reddedilmiş sayılır (m.605–609).
- Süresinde reddetmeyen veya terekeye karışan, malları gizleyen ya da kendine mal eden mirasçı mirası kayıtsız şartsız kazanır (m.610).
- Reddedenin payı sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer; altsoyun tamamı reddederse pay eşe geçer; en yakın mirasçıların tamamı reddederse miras iflâs hükümlerine göre tasfiye edilir (m.611–613).
- Resmî defter (bir ay içinde istem) ile miras yalnız deftere yazılı borçlarla geçer; resmî tasfiyede mirasçı tereke borçlarından sorumlu olmaz (m.619–636).