Mirasbırakan malvarlığı üzerinde ölüme bağlı tasarrufla serbestçe düzenleme yapabilir; ancak bu özgürlük sınırsız değildir. Kanun, belirli yakın mirasçılara yasal miras paylarının bir bölümünü güvence altına alır. Mirasbırakanın dokunamayacağı bu kısma saklı pay, serbestçe tasarruf edebileceği kısma ise tasarruf edilebilir kısım (tasarruf oranı) denir. Saklı pay, tenkis davasının ve mirasçılıktan çıkarmanın da temelidir; hesaplama soruları bu yüzden sınavlarda sürekli karşılaşılan bir türdür.
Tasarruf özgürlüğünün sınırı
Hükmün birinci fıkrası 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Değişiklikten önce kardeşler de saklı paylı mirasçılar arasında sayılıyordu. Bugün saklı paylı mirasçılar yalnızca şunlardır:
- Altsoy (çocuklar ve halefiyet yoluyla torunlar),
- Ana ve baba,
- Sağ kalan eş.
Saklı pay, kişinin o somut mirasta yasal mirasçı olmasına bağlıdır. Örneğin çocuğu bulunan bir mirasbırakanın ana ve babası, birinci zümre tarafından dışlandığı için mirasçı değildir; dolayısıyla saklı payları da yoktur. Aynı şekilde mirası reddeden, mirastan yoksun kalan veya mirastan feragat eden kişi saklı pay ileri süremez.
Saklı pay oranları
Maddenin 3. bendi, kardeşlere yasal miras paylarının sekizde biri oranında tanınan saklı payı düzenliyordu ve 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır (mülga). Bu nedenle kardeşler, yeğenler, büyük ana-babalar, amca, hala, dayı ve teyze yasal mirasçı olsalar bile saklı paya sahip değildir; mirasbırakan onları ölüme bağlı tasarrufla tamamen mirastan dışlayabilir.
Sağ kalan eşin saklı payı
Eşin saklı payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir:
- Altsoyla veya ana-baba zümresiyle birlikte ise yasal payının tamamı saklıdır. Ana ve baba önceden ölmüş, eş mirasbırakanın kardeşleriyle birlikte mirasçı olmuşsa da eş “ana ve baba zümresiyle birlikte” mirasçıdır; saklı payı yine yasal payının tamamıdır.
- Büyük ana-baba zümresiyle birlikte ise ya da tek başına mirasçıysa yasal payının dörtte üçü saklıdır.
Sık kullanılan oranlar tablosu
| Mirasçılar | Yasal paylar | Saklı paylar | Toplam saklı pay | Tasarruf oranı |
|---|---|---|---|---|
| Yalnız altsoy | Tamamı | 1/2 | 1/2 | 1/2 |
| Eş + altsoy | Eş 1/4, altsoy 3/4 | Eş 1/4, altsoy 3/8 | 5/8 | 3/8 |
| Yalnız ana ve baba | Her biri 1/2 | Her biri 1/8 | 1/4 | 3/4 |
| Eş + ana ve baba | Eş 1/2, ana 1/4, baba 1/4 | Eş 1/2, ana 1/16, baba 1/16 | 5/8 | 3/8 |
| Eş + kardeşler (ana-baba ölü) | Eş 1/2, kardeşler 1/2 | Eş 1/2, kardeşler yok | 1/2 | 1/2 |
| Eş + büyük ana-babalar | Eş 3/4, büyük ana-babalar 1/4 | Eş 9/16 | 9/16 | 7/16 |
| Yalnız eş | Tamamı | 3/4 | 3/4 | 1/4 |
| Yalnız kardeşler | Tamamı | Yok | 0 | Tamamı |
Altsoyun saklı payı kişi sayısından bağımsız olarak toplamda yasal paylarının yarısıdır; her çocuk kendi yasal payının yarısını alır. Örneğin eş ve üç çocuk varsa her çocuğun yasal payı 3/4 ÷ 3 = 1/4, saklı payı 1/8’dir.
Tasarruf edilebilir kısmın hesabı
Saklı pay oranları soyut kesirlerdir; bunları paraya çevirebilmek için bir hesap tabanı (tereke hesap değeri) gerekir.
Hesap şu adımlarla yapılır:
- Aktiflerin belirlenmesi: Ölüm günündeki terekede bulunan bütün mal ve haklar değerleriyle toplanır. Ölüme bağlı tasarruf konusu mallar da bu aktiflerin içindedir.
- Pasiflerin indirilmesi: Mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, mühürleme ve yazım giderleri ile birlikte yaşadığı ve baktığı kişilerin üç aylık geçim giderleri düşülür (m.507/2). Vasiyet borçları bu aşamada indirilmez; çünkü tenkisi tartışılan şey zaten onlardır.
- Sağlararası kazandırmaların eklenmesi: Mirasbırakanın sağlığında yaptığı karşılıksız kazandırmalar, tenkise tâbi oldukları ölçüde hesaba eklenir (m.508). Hangi kazandırmaların tenkise tâbi olduğunu TMK m.565 belirler (örneğin ölümden önceki son bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapılan bağışlamalar).
- Hayat sigortası: Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortasında, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri eklenir (m.509). Ödenecek sigorta bedelinin tamamı değil, satın alma değeri esas alınır.
Bu işlemler sonunda bulunan tereke hesap değeri üzerinden saklı paylar ve tasarruf oranı paraya çevrilir.
Saklı pay ile ilgili diğer kurallar
- Değerlendirme anı: Hem tereke hem sağlararası kazandırmalar ölüm anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m.507/1, m.575).
- Tasarruf oranının sonradan daralması: Tasarruf yapıldıktan sonra mirasbırakanın yeni çocuğu olur veya malvarlığı azalırsa, yapılmış kazandırmalar hükümsüz olmaz; yalnızca tenkis edilebilir (TMK m.549).
- İhlalin yaptırımı: Saklı payı aşan tasarruflar batıl değildir; saklı payını alamayan mirasçılar tenkis davası açabilir (TMK m.560). Dava süresinde açılmazsa tasarruf bütünüyle geçerli kalır. Tenkis iddiası def’i yoluyla da ileri sürülebilir.
- Halefiyette saklı pay: Önceden ölen çocuğun yerine geçen torun, altsoy olarak saklı paya sahiptir. Mirasçılıktan çıkarılan kişinin altsoyu da, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir (TMK m.511/3).
- Saklı pay sahibi olmayanlar: Mirasbırakan, saklı paylı mirasçısı yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir (m.505/2). Yalnız kardeşleri bulunan kişi bütün malvarlığını vasiyetle üçüncü bir kişiye bırakabilir; kardeşler buna karşı tenkis davası açamaz.
Saklı pay sahibine yapılan kazandırmalar
Mirasbırakan tasarruf oranını aşan bir kazandırmayı saklı paylı mirasçılarından birine de yapmış olabilir. Bu durumda TMK m.561 uyarınca kazandırmanın yalnızca o mirasçının kendi saklı payını aşan kısmı tenkise tâbidir. Tenkise tâbi birden çok tasarruf varsa, saklı paylı mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı payı olmayan kişilere yapılan kazandırmalar orantılı olarak indirilir. Böylece saklı paylı mirasçı, diğerleri karşısında kendi saklı payını korumuş olur. Ayrıca tasarrufta yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak yer alan kurallar, aksi anlaşılmadıkça yalnız paylaştırma kuralı sayılır (m.560/2). Benzer biçimde bir tereke malının bir mirasçıya özgülenmesi de, aksi tasarruftan anlaşılmadıkça vasiyet değil, paylaştırma kuralıdır (m.647/3); “evim oğluma kalsın” ifadesi tek başına oğlun payını artırmaz, evin değeri onun payına mahsup edilir.
Özet
- Saklı paylı mirasçılar yalnızca altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir; kardeşlerin saklı payı 5650 sayılı Kanunla (2007) kaldırılmıştır.
- Oranlar yasal paya göre hesaplanır: altsoy 1/2, ana ve babadan her biri 1/4, eş altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikteyken tamamı, diğer hâllerde 3/4 (m.506).
- Saklı pay için o mirasta fiilen yasal mirasçı olmak gerekir; dışlanan, reddeden veya feragat eden kişinin saklı payı yoktur.
- Tasarruf oranı, tereke hesap değerinden toplam saklı payların çıkarılmasıyla bulunur.
- Hesap değeri: ölüm günündeki aktifler − borçlar ve m.507’deki giderler + tenkise tâbi sağlararası kazandırmalar + hayat sigortasının satın alma değeri.
- Saklı payı aşan tasarruf geçersiz değildir; tenkis davasıyla aşan kısım indirilir (m.560); tasarruf oranının sonradan daralması da yalnız tenkise yol açar (m.549).