Mirasçılar mirası ölümle kendiliğinden kazanır (TMK m.599); ancak tapu müdürlüğü, banka veya icra dairesi karşısında bu sıfatı belgelemeleri gerekir. Mirasçılık belgesi (uygulamadaki adıyla veraset ilamı) bu ihtiyacı karşılayan bir kanıt aracıdır. Mirasçılık sıfatı tartışıldığında ya da terekeyi gerçek mirasçı olmayan biri elinde tuttuğunda ise gerçek mirasçının başvuracağı özel dava miras sebebiyle istihkak davasıdır. İki kurum birbirini tamamlar: belge karine sağlar, dava ise sıfatı ve terekeyi kesin olarak gerçek hak sahibine kazandırır.
Mirasçılık belgesi
Maddedeki “veya noterlikçe” ibaresi 31/3/2011 tarihli ve 6217 sayılı Kanunla eklenmiştir. Bu değişiklikle yasal mirasçılık belgesi, sulh mahkemesinin yanında noterden de alınabilir hâle gelmiştir.
Yasal mirasçılar için belge
- Belge istem üzerine verilir; mahkeme veya noter kendiliğinden belge düzenlemez. Mirasçılardan her biri tek başına başvurabilir; belge bütün mirasçıları ve paylarını gösterir.
- Mirasçılık belgesi verilmesi çekişmesiz yargı niteliğinde bir işlemdir. Bir karşı taraf yoktur ve belge maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz.
- Belge, içeriğinin doğruluğuna ilişkin bir karine sağlar. Aksini iddia eden, bunu ispatla yükümlüdür.
Atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısı için belge
Mirasçı atama veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufa, mirasçılar veya başka vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmezse, lehine tasarrufta bulunulan kişiye sulh mahkemesince atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren bir belge verilir (TMK m.598/2).
Bu belgeyi noter veremez; m.598/2 yalnız sulh mahkemesinden söz eder. Süresinde itiraz edilirse belge verilmez; lehine tasarruf yapılan kişi hakkını dava yoluyla ileri sürmek zorunda kalır. Buradaki itiraz bir dava değildir ve tasarrufun geçersizliğini kesin olarak tespit etmez; yalnızca belge verilmesini engeller.
| Ölçüt | Yasal mirasçılık belgesi | Atanmış mirasçı / vasiyet alacaklısı belgesi |
|---|---|---|
| Veren makam | Sulh mahkemesi veya noter | Yalnız sulh mahkemesi |
| Ön koşul | Başvuru | Başvuru + bildirimden itibaren bir ay içinde itiraz olmaması |
| Dayanak | m.598/1 | m.598/2 |
Geçersizliğin ileri sürülmesi
Mirasçılık belgesi gerçeği yansıtmıyorsa (örneğin bir mirasçı eksik yazılmış, payları yanlış hesaplanmış veya ölü sanılan bir mirasçı sağ ise) ilgili kişi belgenin geçersizliğini süreye bağlı olmaksızın ileri sürebilir. Bu, hem bir davada savunma olarak hem de belgenin iptali istemiyle yapılabilir. Belgenin alınmış olması mirasçılık sıfatını kesinleştirmez ve tasarrufa karşı iptal davası açma hakkını da ortadan kaldırmaz.
Miras sebebiyle istihkak davası
Koşullar ve taraflar
Dava, külli bir istihkak davasıdır; tek tek eşyanın değil, mirasçılık sıfatına dayanılarak terekenin veya tereke mallarının geri istenmesine yöneliktir. Koşulları şöyle özetlenebilir:
- Davacı: Yasal veya atanmış mirasçıdır. Vasiyet alacaklısı külli halef olmadığından bu davayı açamaz; o, mirasçılara karşı vasiyetin yerine getirilmesini dava eder (m.600/3).
- Davalı: Terekeyi veya bazı tereke mallarını elinde bulunduran kişidir. Öğretide baskın görüşe göre davalı, malı mirasçılık iddiasıyla (örneğin mirasçılık belgesine veya geçersiz bir vasiyetnameye dayanarak) elinde tutan kişidir. Malı satın alma gibi özel bir hukuki sebeple elinde tutana karşı kural olarak genel istihkak davası (TMK m.683) açılır.
- Üstün hak: Davacı, davalıdan daha üstün bir mirasçılık hakkına sahip olduğunu ileri sürer. Hâkim bu davada mirasçılık sıfatına ilişkin uyuşmazlıkları da çözer (m.637/2).
- Önlem: Hâkim davacının istemi üzerine davalının güvence göstermesi veya tapu kütüğüne şerh verilmesi gibi gerekli her türlü önlemi alır (m.637/3).
- Yetkili mahkeme: Miras sebebiyle istihkak davaları mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde görülür (m.576/2).
Tipik görünümler şunlardır: mirasçılık belgesinde adı geçmeyen bir evlilik dışı çocuğun soybağı kurulduktan sonra terekeyi elinde tutan diğer mirasçılara karşı açtığı dava; sonradan ortaya çıkan bir vasiyetnameyle atanan mirasçının yasal mirasçılara karşı açtığı dava; mirasçısız sanılarak Devlete geçen terekenin sonradan ortaya çıkan mirasçı tarafından geri istenmesi (m.594/2).
Hükümleri
Geri verme zilyetlik hükümlerine göre yapılır. Bu nedenle davalının iyiniyetli olup olmaması; ürünler, giderler ve zararlar bakımından sonucu etkiler. İyiniyetli zilyet daha korunmuş bir konumdadır; iyiniyetli olmayan zilyet ise elde ettiği ürünler ve malın kaybından daha ağır biçimde sorumlu tutulur. Davalının olağanüstü veya olağan zamanaşımıyla mülkiyet kazandığını ileri sürememesi, davanın en önemli özelliklerinden biridir: dava hakkı zamanaşımına uğramadıkça mirasçı malı geri isteyebilir.
Zamanaşımı
| Davalı | Nispi süre | Mutlak süre |
|---|---|---|
| İyiniyetli | Mirasçılığını ve davalının zilyetliğini öğrenmeden itibaren 1 yıl | Ölümden veya vasiyetnamenin açılmasından itibaren 10 yıl |
| İyiniyetli olmayan | — | 20 yıl |
Bu süreler zamanaşımı süresidir; hak düşürücü süre değildir. Bu yüzden hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz, davalının def’i olarak ileri sürmesi gerekir. İptal (m.559) ve tenkis (m.571) davalarındaki sürelerin ise hak düşürücü olduğu unutulmamalıdır. Gaiplik kararından sonra tereke mallarını almış iyiniyetli kişilerin üstün hak sahiplerine geri verme yükümlülüğü de bu davaya ilişkin zamanaşımı süresine tâbidir (m.585/2).
İki kurumun karşılaştırılması
| Ölçüt | Mirasçılık belgesi | Miras sebebiyle istihkak |
|---|---|---|
| Niteliği | Çekişmesiz yargı, karine | Çekişmeli dava, kesin hüküm |
| Amacı | Mirasçılığı belgelemek | Terekeyi gerçek mirasçıya kazandırmak |
| Süre | Geçersizlik her zaman ileri sürülebilir | 1 yıl / 10 yıl; iyiniyetsize 20 yıl |
| Görevli makam | Sulh mahkemesi veya noter | Mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesi |
Özet
- Yasal mirasçılara istem üzerine sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık belgesi verilir; noter ibaresi 6217 sayılı Kanunla eklenmiştir (m.598/1).
- Atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısı belgesini yalnız sulh mahkemesi, bildirimden itibaren bir ay içinde itiraz edilmemesi koşuluyla verir (m.598/2).
- Mirasçılık belgesi çekişmesiz yargı ürünüdür, karine sağlar; geçersizliği her zaman ileri sürülebilir ve iptal davası hakkı saklıdır.
- Miras sebebiyle istihkak davasını yasal veya atanmış mirasçı, terekeyi elinde bulunduran kişiye karşı açar; hâkim mirasçılık sıfatını da çözer (m.637).
- Tereke malı zilyetlik hükümlerine göre geri verilir; davalı zamanaşımıyla kazanma savunması yapamaz (m.638).
- Dava, öğrenmeden itibaren bir yıl ve ölüm veya vasiyetnamenin açılmasından itibaren on yıl; iyiniyetli olmayana karşı yirmi yıl içinde zamanaşımına uğrar (m.639).