Birden çok mirasçı bulunduğunda tereke, ölüm anında tek tek mirasçılara bölünmüş olarak değil, hepsine birlikte geçer. Mirasçılar paylaşma tamamlanıncaya kadar kanundan doğan bir topluluk, yani miras ortaklığı oluşturur. Ortaklık dönemi, tasarruf yetkisi, borçlardan sorumluluk ve ortaklığın paylaşmayla sona erdirilmesi; uygulamada en çok uyuşmazlık çıkan ve sınavlarda paylaşma sözleşmesinin şekli, denkleştirme ve sorumluluk süreleriyle sorulan konulardır.
Miras ortaklığı
Bu hükmün sonuçları şunlardır:
- Elbirliği: Mirasçıların tereke malları üzerinde belirli bir payı yoktur; her biri terekenin tamamı üzerinde ortaklık payına sahiptir. Bir mirasçı terekedeki bir taşınmazın “dörtte birini” tek başına satamaz.
- Oybirliği: Tasarruf işlemleri ve kural olarak dava açma bütün mirasçıların birlikte hareketini gerektirir. Ortaklık tüzel kişi değildir.
- Temsilci: Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi, paylaşmaya kadar ortaklığa bir temsilci atayabilir (m.640/3).
- Koruma: Her mirasçı terekedeki hakların korunmasını tek başına isteyebilir; sağlanan korumadan bütün mirasçılar yararlanır (m.640/4).
- Mirasçının aczi: Bir mirasçı ödemeden aciz hâlindeyse diğer mirasçılar, haklarının korunması için gerekli önlemlerin alınmasını sulh mahkemesinden isteyebilir (m.640/5).
Tereke borçlarından sorumluluk
Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur (TMK m.641/1). Alacaklı borcun tamamını dilediği mirasçıdan isteyebilir; bu mirasçı da iç ilişkide diğerlerine rücu eder. Ana-baba veya büyük ana-baba ile birlikte yaşayan ve emeğini veya gelirini aileye özgüleyen ergin çocuk ve torunlara verilecek uygun tazminat, terekeyi borç ödemeden acze düşürmemek kaydıyla tereke borcu sayılır (m.641/2).
Mirasbırakanın ölümünde onunla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimseler, ölümden itibaren üç aylık bakım ve geçim giderlerinin terekeden karşılanmasını isteyebilir (m.645).
Paylaşmayı isteme hakkı
Sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürmekle yükümlü olmadıkça her mirasçı her zaman paylaşma isteyebilir (TMK m.642/1). Bu hak zamanaşımına uğramaz. Paylaşma davası terekedeki belirli malların aynen, olanak yoksa satış yoluyla paylaştırılması için sulh mahkemesinden istenir (m.642/2). Hâkim, terekenin tamamını ve her malı göz önünde tutarak, olanak varsa taşınmazların her birini bir mirasçıya vermek suretiyle paylaştırır ve değer farklarını para ödenmesiyle denkleştirir.
Paylaşmanın ertelenmesi üç durumda söz konusudur:
- Derhâl paylaşma, malın veya terekenin değerini önemli ölçüde azaltacaksa sulh hâkimi istem üzerine paylaşmayı erteleyebilir (m.642/3).
- Mirasçı olabilecek bir cenin varsa paylaşma doğumuna kadar ertelenir; muhtaç olan ana doğuma kadar geçim giderlerinin terekeden karşılanmasını isteyebilir (m.643).
- Mirasçılar sözleşmeyle ortaklığı sürdürmeyi kararlaştırmış olabilir.
Bir mirasçı, paylaşma yerine yalnızca elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesini de isteyebilir. Sulh hâkimi diğer mirasçıları itiraza çağırır; haklı bir itiraz ileri sürülmez veya belirlenen sürede paylaşma davası açılmazsa dönüştürmeye karar verir (m.644).
Paylaşma kuralları
Yasal ve atanmış mirasçılar mirası aynı kurallara göre paylaşır; aksine düzenleme yoksa paylaşmanın nasıl yapılacağını serbestçe kararlaştırırlar (TMK m.646). Mirasbırakan da ölüme bağlı tasarrufla paylaşma kuralları koyabilir; bunlar, kastedilmemiş bir eşitsizlik hâlinde denkleştirme olanağı saklı kalmak üzere mirasçıları bağlar. Mirasbırakanın bir tereke malını bir mirasçıya özgülemesi, aksi anlaşılmadıkça vasiyet değil paylaştırma kuralıdır (m.647).
Paylaşmanın temel ilkeleri şunlardır:
- Mirasçılar terekenin bütün malları üzerinde eşit hakka sahiptir ve birbirlerine gerekli bütün bilgileri vermekle yükümlüdür; her mirasçı tereke borçlarının paylaşmadan önce ödenmesini veya güvenceye bağlanmasını isteyebilir (m.649).
- Mirasçı veya ortak kök sayısınca pay oluşturulur; anlaşma olmazsa sulh mahkemesi payları oluşturur ve özgüleme için anlaşma olmazsa kur’a çekilir (m.650).
- Değerinde önemli azalma olmadan bölünemeyen mal bir mirasçıya özgülenir; anlaşma sağlanamazsa mal satılır ve bedel bölüştürülür (m.651).
- Mirasbırakanın bir mirasçıdaki alacağı o mirasçının payına mahsup edilir (m.654); rehinli bir tereke malı kendisine düşen mirasçı, güvence altındaki borcu üstlenmiş olur (m.655).
- Taşınmazlar paylaşma zamanındaki gerçek değerleriyle özgülenir: tarımsal taşınmazlar gelir değerine, diğer taşınmazlar sürüm değerine göre (m.657).
- Aile belgeleri ve aile için özel anı değeri olan eşya, mirasçılardan biri karşı çıkarsa satılamaz (m.653/2).
Tarımsal işletmelere ilişkin TMK m.659–668, 6537 sayılı Kanunla (2014) yürürlükten kaldırılmıştır (mülga).
Sağ kalan eşin konut ve ev eşyası üzerindeki hakkı
Haklı sebeplerin varlığı hâlinde sağ kalan eşin veya diğer yasal mirasçılardan birinin istemiyle mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir (m.652/2). Ancak mirasbırakanın meslek veya sanat icra ettiği ve altsoyundan birinin aynı mesleği sürdürmesi için gerekli olan bölümlerde eş bu hakları kullanamaz (m.652/3).
Mirasta denkleştirme
Denkleştirme, mirasbırakanın sağlığında bazı yasal mirasçılarına yaptığı karşılıksız kazandırmaların paylaşmada hesaba katılmasıdır. Yasal mirasçılar, miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdür (TMK m.669/1). Mirasbırakanın altsoyuna çeyiz, kuruluş sermayesi, malvarlığı devri veya borçtan kurtarma gibi karşılıksız kazandırmaları ise, aksini açıkça belirtmedikçe denkleştirmeye tâbidir (m.669/2).
- Mirasçı dilerse aldığını aynen geri verir, dilerse değerini payına mahsup ettirir (m.671).
- Değer, kazandırmanın denkleştirme anındaki değeridir (m.673).
- Kazandırma miras payını aşarsa, mirasbırakanın fazlalığı ona bırakmak istediği ispatlanırsa fazlalık denkleştirmeye tâbi olmaz; diğer mirasçıların tenkis hakları saklıdır (m.672).
- Olağan hediyeler ve evlenmede geleneğe uygun giderler denkleştirmeye tâbi değildir (m.675). Eğitim giderlerinde yalnız alışılmış ölçüyü aşan kısım için geri verme yükümlülüğü vardır (m.674/1).
Paylaşma sözleşmesi ve miras payı üzerindeki sözleşmeler
| Sözleşme | Şekil | Dayanak |
|---|---|---|
| Mirasçılar arasında paylaşma sözleşmesi | Yazılı şekil | m.676/3 |
| Mirasçılar arasında miras payının devri | Yazılı şekil | m.677/1 |
| Mirasçının üçüncü kişiyle miras payı devri | Noterlikçe düzenleme | m.677/2 |
| Açılmamış miras hakkında sözleşme (mirasbırakanın katılımı veya izni olmadan) | Geçersiz | m.678 |
Paylaşma sözleşmesiyle mirasçılar elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete de dönüştürebilir (m.676/2). Payın üçüncü kişiye devri yalnız borçsal bir istem doğurur; üçüncü kişi ortaklığa girmez. Açılmış mirasta bir mirasçının payını devralan veya haczettiren ya da elinde aciz belgesi bulunan alacaklı, o mirasçının yerine paylaşmaya katılmak üzere kayyım atanmasını isteyebilir (m.648).
Paylaşmadan sonraki sorumluluk
- Mirasçılar arasında: Paylaşma tamamlandıktan sonra mirasçılar, paylarına düşen mallar için birbirlerine karşı satım hükümlerine göre sorumludur ve özgülenen alacakların varlığını garanti eder; bu davalar paylaşma tarihinden (veya sonraki muacceliyetten) itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (m.679).
- Geçersizlik: Paylaşma sözleşmesine borçlar hukukunun geçersizliğe ilişkin genel hükümleri uygulanır (m.680).
- Üçüncü kişilere karşı: Bölünmesine veya nakline alacaklının açık veya örtülü rıza göstermediği tereke borçlarından mirasçılar paylaşmadan sonra da bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludur; teselsül paylaşma tarihinden (veya sonraki muacceliyetten) itibaren beş yıl geçmekle sona erer (m.681).
- Rücu: Kendisine yükletilmemiş bir borcu veya üstlendiğinden fazlasını ödeyen mirasçı diğerlerine rücu eder; rücu önce o borcu paylaşma sözleşmesiyle üstlenen mirasçıya karşı kullanılır, aksi kararlaştırılmadıkça her mirasçı borçlara miras payı oranında katlanır (m.682).
Özet
- Birden çok mirasçı varsa paylaşmaya kadar elbirliği esasına dayanan bir miras ortaklığı doğar; tasarruflar kural olarak birlikte yapılır, sulh mahkemesi temsilci atayabilir (m.640).
- Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur; birlikte yaşayıp bakılanlar üç aylık geçim giderini isteyebilir (m.641, m.645).
- Her mirasçı her zaman sulh mahkemesinden paylaşma isteyebilir; cenin varsa paylaşma doğuma kadar ertelenir; elbirliği paylı mülkiyete dönüştürülebilir (m.642–644).
- Mirasbırakanın bir malı mirasçıya özgülemesi kural olarak paylaştırma kuralıdır; sağ kalan eş konut ve ev eşyası üzerinde payına mahsuben mülkiyet veya haklı sebeple intifa ya da oturma hakkı isteyebilir (m.647, m.652).
- Altsoya yapılan karşılıksız kazandırmalar, aksi açıkça belirtilmedikçe denkleştirmeye tâbidir; değer denkleştirme anına göre belirlenir (m.669, m.673).
- Paylaşma sözleşmesi ve mirasçılar arası pay devri yazılı; üçüncü kişiye pay devri noterlikçe düzenlenmelidir; açılmamış miras hakkındaki sözleşmeler mirasbırakanın katılımı veya izni olmadan geçersizdir (m.676–678).
- Paylaşmadan sonra mirasçılar birbirine karşı satıcı gibi sorumludur (bir yıl); üçüncü kişilere karşı teselsül beş yılda sona erer (m.679, m.681).