Mahkeme kararları, kural olarak yalnız verildikleri devletin ülkesinde hüküm doğurur. Yabancı bir mahkeme kararının Türkiye’de icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden tenfiz kararı, kesin hüküm veya kesin delil etkisi doğurabilmesi için ise tanıma kararı alınması gerekir. MÖHUK bu konuları m.50–63’te düzenler; yabancı boşanma kararlarının nüfusa tescili için 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu (NHK) m.27/A ayrıca idari bir yol öngörmüştür. Konunun sınavdaki ağırlığı, tenfiz şartları ile tanıma şartları arasındaki farkta yoğunlaşır.
Tenfiz ve tanıma: kavramlar
| Ölçüt | Tenfiz | Tanıma |
|---|---|---|
| Amaç | Yabancı kararı Türkiye’de icra edilebilir kılmak | Yabancı karara kesin hüküm / kesin delil etkisi tanımak |
| Uygun karar türü | Eda hükümleri (para ödenmesi, teslim vb.) | Her tür karar; özellikle inşai ve tespit hükümleri (boşanma, soybağı) |
| Karşılıklılık (m.54/1-a) | Aranır | Aranmaz (m.58/1) |
| Diğer şartlar (m.54/1-b, c, ç) | Aranır | Aranır |
| İhtilafsız kaza kararları | Tenfiz edilebilir (m.55/1) | Tanınabilir (m.58/2) |
| İdari işlem | — | Yabancı karara dayanılarak idari işlem yapılması için tanıma usulü uygulanır (m.58/3) |
Tenfiz kararı, tanımanın etkilerini de içerir; yani tenfiz edilen karar aynı zamanda tanınmış olur. Tersi geçerli değildir: Tanınan bir eda hükmü icraya konulamaz.
Tenfizin ön şartları
Bu hükümden üç ön şart çıkar:
- Yabancı mahkeme kararı: Karar yabancı bir devletin yargı organınca verilmiş olmalıdır. Hakem kararları ayrı hükümlere (m.60–63) tabidir.
- Hukuk davasına ilişkin olmalı: Ceza kararları tenfiz edilemez; ancak ceza ilamında yer alan kişisel haklara ilişkin hükümler (ör. suç mağduruna tazminat) tenfiz edilebilir (m.50/2).
- Kesinleşmiş olmalı: Kesinlik, kararın verildiği devletin kanunlarına göre değerlendirilir; kesinleşmeyi gösteren onaylı belge dilekçeye eklenir (m.53/1-b).
Tenfiz şartları (MÖHUK m.54)
a) Karşılıklılık
Karşılıklılık üç yoldan biriyle sağlanır: (1) Türkiye ile karar devleti arasında anlaşma, (2) karar devletinde Türk kararlarının tenfizini mümkün kılan kanun hükmü, (3) bu yönde fiilî uygulama. Fiilî karşılıklılık, o devlette Türk kararlarının fiilen tenfiz edildiğinin veya tenfiz edilebileceğinin gösterilmesiyle kurulur. Karşılıklılık yalnız tenfizde aranır; tanımada aranmaz.
b) Yetki
İki ayrı durum düzenlenmiştir:
- Münhasır yetki: Karar, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda (ör. Türkiye’deki taşınmazın aynî hakkına ilişkin dava) verilmişse tenfiz edilemez. Bu husus re’sen gözetilir.
- Aşırı yetki: Dava konusu veya taraflarla gerçek bir ilişkisi bulunmadığı hâlde kendine yetki tanıyan devlet mahkemesinin kararı, davalının itirazı şartıyla tenfiz edilmez. Örneğin yalnız davalının o ülkede geçici olarak bulunmasına veya tebligatın orada yapılmasına dayanan yetki.
c) Kamu düzeni
Hükmün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması gerekir. Tanıma-tenfizde kamu düzeni denetimi, hükmün sonucunun Türk hukukunun temel ilkeleriyle bağdaşıp bağdaşmadığıyla sınırlıdır. Türk hâkimi yabancı kararın esasını yeniden inceleyemez (révision au fond yasağı); yabancı hâkimin hukuku yanlış uygulaması tek başına ret sebebi değildir. Kamu düzeni hem maddi (ör. hükmün sonucunun temel değerlerle çatışması) hem usulî (ör. gerekçesizlik veya hâkimin tarafsızlığının hiç bulunmaması gibi temel usul güvencelerinin yokluğu) boyutta değerlendirilir.
ç) Savunma hakları
Karşı taraf, o yer kanunlarına göre mahkemeye usulüne uygun çağrılmamış, temsil edilmemiş veya kanunlara aykırı biçimde gıyabında/yokluğunda hüküm verilmişse ve bu kişi tenfiz davasında buna dayanarak itiraz ederse tenfiz reddedilir (m.54/1-ç). Bu şart re’sen değil, itiraz üzerine incelenir.
Tenfiz usulü
- Görev ve yetki (m.51): Görevli mahkeme asliye mahkemesidir (uyuşmazlığın niteliğine göre asliye hukuk, aile, iş veya ticaret mahkemesi). Yetkili mahkeme, aleyhine tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer; ikisi de yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biridir.
- Talep (m.52-53): Hukuki yararı olan herkes dilekçeyle tenfiz isteyebilir. Dilekçeye kararın onaylı aslı veya örneği ile onaylı tercümesi ve kesinleşmeyi gösteren onaylı belge ile tercümesi eklenir.
- Yargılama (m.55): Dilekçe duruşma günüyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir; istem basit yargılama usulüne göre incelenir. Hasımsız ihtilafsız kaza kararlarında tebliğ yapılmaz.
- İtiraz sebepleri (m.55/2): Karşı taraf yalnız tenfiz şartlarının bulunmadığını ya da yabancı ilamın kısmen veya tamamen yerine getirildiğini veya yerine getirilmesine engel bir sebep doğduğunu ileri sürebilir.
- Karar (m.56): Kısmen veya tamamen tenfiz ya da ret kararı verilir; karar yabancı ilamın altına yazılıp hâkimce mühürlenir ve imzalanır.
- Sonuç ve kanun yolu (m.57): Tenfiz edilen yabancı ilam Türk ilamı gibi icra olunur. Kanun yoluna başvuru genel hükümlere tabidir ve yerine getirmeyi durdurur.
Tanıma ve kesin hüküm etkisi
Yabancı ilamın kesin delil veya kesin hüküm olarak kabulü, tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır; ancak tanımada m.54/1-a (karşılıklılık) uygulanmaz (m.58/1). Tanıma talebi bağımsız bir dava olarak açılabileceği gibi, başka bir davada ön mesele olarak da ileri sürülebilir. Kesin hüküm veya kesin delil etkisi, tanıma kararının verildiği andan değil, yabancı kararın kesinleştiği andan itibaren hüküm ifade eder (m.59).
Boşanma kararlarının nüfusa idari tescili
Tescil yurt dışında dış temsilciliklerce, yurt içinde Bakanlıkça belirlenen nüfus müdürlüklerince yapılır. Şartlar sağlanmadığı için tescil talebi reddedilirse kararın tanınması MÖHUK’a göre mahkemeden istenir (NHK m.27/A-3). Bu yol yalnız nüfus kaydına tescile ilişkindir; boşanma kararındaki nafaka veya tazminat gibi eda hükümlerinin icrası için tenfiz yine gereklidir.
Yabancı hakem kararlarının tenfizi
Türkiye, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin 1958 New York Sözleşmesine taraftır. Sözleşmenin uygulama alanına giren kararlarda m.1/2 gereği öncelik sözleşmeye verilir; MÖHUK m.60–63 sözleşme dışında kalan durumlarda uygulanır.
- Tenfiz edilebilir karar (m.60/1): Kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı olan yabancı hakem kararı.
- Yetkili mahkeme (m.60/2): Tarafların yazılı olarak kararlaştırdığı yer asliye mahkemesi; anlaşma yoksa aleyhine karar verilenin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, o da yoksa icraya konu olabilecek malların bulunduğu yer mahkemesi.
- Ekler (m.61): Tahkim sözleşmesi veya şartı; kesinleşmiş ve icra kabiliyeti ya da bağlayıcılık kazanmış hakem kararı; bunların onaylı tercümeleri.
- Ret sebepleri (m.62): Tahkim anlaşmasının yokluğu, kararın genel ahlaka veya kamu düzenine aykırılığı, uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması, usulüne uygun temsil edilmeme, hakem seçiminden haberdar edilmeme veya savunma imkânından yoksun bırakılma, tahkim anlaşmasının hükümsüzlüğü, hakem seçimi veya usulün anlaşmaya / karar yeri hukukuna aykırılığı, yetki aşımı (ilgili kısım için) ve kararın kesinleşmemiş, bağlayıcılık kazanmamış veya karar yerinde iptal edilmiş olması.
- İspat yükü (m.62/2): (ç), (d), (e), (f), (g) ve (h) bentlerindeki hususların ispatı aleyhine tenfiz istenen tarafa aittir. (a), (b) ve (c) bentleri ise mahkemece re’sen gözetilir.
- Hakem kararlarının tanınması da tenfiz hükümlerine tabidir (m.63). Hakem kararlarında karşılıklılık MÖHUK’ta ayrıca aranmaz.
Özet
- Yabancı kararın icrası için tenfiz, kesin hüküm/kesin delil etkisi için tanıma gerekir; tenfiz tanımayı da kapsar.
- Ön şartlar: yabancı mahkeme kararı, hukuk davasına ilişkin olma (ceza ilamındaki kişisel haklar dahil), karar devleti hukukuna göre kesinleşme (m.50).
- Tenfiz şartları: karşılıklılık, münhasır yetki ve aşırı yetki yokluğu, kamu düzenine açıkça aykırı olmama, savunma hakkına uyulmuş olması (m.54); aşırı yetki ve savunma hakkı itiraza bağlıdır.
- Tanımada karşılıklılık aranmaz (m.58); kesin hüküm etkisi yabancı kararın kesinleştiği andan itibaren doğar (m.59).
- Tenfiz asliye mahkemesinde basit yargılama usulüyle incelenir; kanun yoluna başvuru yerine getirmeyi durdurur (m.51, 55, 57).
- Yabancı boşanma kararları şartlar varsa NHK m.27/A ile mahkemeye gitmeden nüfusa tescil edilebilir.
- Yabancı hakem kararlarında önce New York Sözleşmesi, kapsam dışında MÖHUK m.60–63 uygulanır; ret sebeplerinin çoğunun ispatı aleyhine tenfiz istenen taraftadır.