Vatandaşlık, kişiyi bir devlete bağlayan hukuki ve siyasi bağdır. Hangi kişilerin vatandaş sayılacağını her devlet kendi hukukuyla belirler. Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybı 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (TVK) ile düzenlenmiştir; Kanun 403 sayılı eski Türk Vatandaşlığı Kanununu yürürlükten kaldırmıştır (m.47). Vatandaşlık, MÖH bakımından da önemlidir: Millî hukuk bağlama noktasının ve m.41 gibi yetki kurallarının uygulanması kişinin vatandaşlığının tespitine bağlıdır.
Temel kavramlar
TVK m.3’e göre Türk vatandaşı, Türkiye Cumhuriyeti Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan kişi; yabancı ise bu bağı bulunmayan kişidir. Çok vatandaşlık, Türk vatandaşının aynı anda birden çok vatandaşlığa sahip olmasıdır. Kazanma ve kayba ilişkin hizmetler yurt içinde İçişleri Bakanlığı, yurt dışında dış temsilciliklerce yürütülür (m.4).
Türk vatandaşlığı doğumla veya sonradan kazanılır (m.5).
Doğumla kazanma
Doğumla kazanılan vatandaşlık soy bağı veya doğum yeri esasına göre kendiliğinden kazanılır ve doğum anından itibaren hüküm ifade eder (m.6). Herhangi bir başvuru veya makam kararı gerekmez.
Soy bağı (jus sanguinis)
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Evlilik içinde, ana veya baba Türk | Türk vatandaşı (doğum yeri önemsiz) |
| Evlilik dışında, ana Türk, baba yabancı | Türk vatandaşı (m.7/2) |
| Evlilik dışında, baba Türk, ana yabancı | Soy bağı kurulmasını sağlayan usul ve esaslar yerine getirilirse Türk vatandaşı (m.7/3) |
Doğum yeri (jus soli) – tamamlayıcı esas
Türk hukukunda asıl esas soy bağıdır; doğum yeri esası yalnız vatansızlığı önlemek için tamamlayıcı olarak kabul edilmiştir. Türkiye’de doğmak tek başına vatandaşlık kazandırmaz; çocuğun ana-babası yoluyla hiçbir vatandaşlık kazanamamış olması gerekir.
Sonradan kazanma
Sonradan kazanılan vatandaşlık yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılması ile gerçekleşir (m.9).
Yetkili makam kararı
Şartları taşımak, vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz (m.10/1); idarenin takdir yetkisi vardır.
Genel kazanma (m.11): Başvuracak yabancıda şu şartlar aranır:
- Kendi millî kanununa, vatansızsa Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak,
- Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmek,
- Türkiye’ye yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek,
- Genel sağlık bakımından tehlike oluşturan hastalığı bulunmamak, iyi ahlak sahibi olmak,
- Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek,
- Kendisinin ve bakmakla yükümlü olduklarının geçimini sağlayacak gelir veya mesleğe sahip olmak,
- Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel hâli bulunmamak.
İkamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere yurt dışında bulunulabilir ve bu süreler ikamet süresinden sayılır (m.15). Şartların tespiti illerdeki vatandaşlık başvuru inceleme komisyonunca yapılır (m.18); karar Bakanlık kararıdır (m.19).
İstisnai kazanma (m.12): Millî güvenlik ve kamu düzeni engeli bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararıyla şu kişiler vatandaşlık kazanabilir: Türkiye’ye sanayi tesisi getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel, sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülenler; YUKK m.31/1-j kapsamında (yatırım yoluyla) ikamet izni alanlar ile Turkuaz Kart sahipleri ve bunların yabancı eş ve çocukları; vatandaşlığa alınması zaruri görülenler; göçmen olarak kabul edilenler. Bu yolda m.11’deki beş yıllık ikamet aranmaz.
Yeniden kazanma:
| Kim | Makam | İkamet şartı |
|---|---|---|
| Çıkma izniyle kaybedenler; ana-babaya bağlı kaybedip süresinde seçme hakkını kullanmayanlar | Bakanlık | Yok (m.13) |
| Kaybettirilenler (m.29) | Cumhurbaşkanı | 3 yıl ikamet (m.14) |
| Seçme hakkıyla kaybedenler (m.34) | Bakanlık | 3 yıl ikamet (m.14) |
Evlenme yoluyla kazanma
Başvuranda aile birliği içinde yaşama, evlilik birliği ile bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmama şartları aranır. Başvurudan sonra Türk eşin ölümüyle evlilik sona ererse aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz (m.16/2). Evlenmenin butlanına karar verilse de evlenmede iyiniyetli eş vatandaşlığı korur (m.16/3).
Evlat edinilme ve seçme hakkı
- Türk vatandaşınca evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni engeli yoksa karar tarihinden itibaren vatandaşlığı kazanabilir (m.17).
- Ana veya babasına bağlı olarak vatandaşlığı kaybeden çocuklar, erginlikten itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak vatandaşlığı kazanabilir (m.21); kazanma, şartların tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder (m.22).
Kazanmanın sonuçları
Kazanma kararları karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder (m.20/1). Yetkili makam kararıyla kazanma eşin vatandaşlığına etki etmez. Velayeti kendisinde bulunan ana veya babanın çocukları diğer eşin muvafakatiyle vatandaşlığı kazanır; muvafakat yoksa ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır. Birlikte kazanan ana-babanın çocukları da kazanır (m.20/2).
Vatandaşlığın kaybı
Türk vatandaşlığı yetkili makam kararı (çıkma, kaybettirme, iptal) veya seçme hakkının kullanılması ile kaybedilir (m.23–24).
| Yol | Şart / sebep | Makam | Hüküm ifade ettiği an | Eş ve çocuklara etkisi |
|---|---|---|---|---|
| Çıkma (m.25–27) | Ergin ve ayırt etme gücüne sahip olma, yabancı vatandaşlığı kazanmış olma veya inandırıcı belirti, suç/askerlik nedeniyle aranmama, mali ve cezai tahdit bulunmama | Bakanlık | Çıkma belgesinin imza karşılığı teslimi | Eşe etkisiz; çocuklar talep + diğer ebeveyn muvafakati (yoksa hâkim kararı) ile kaybeder |
| Kaybettirme (m.29–30) | Yabancı devlette Türkiye’nin menfaatine aykırı hizmeti bırakmama, savaş hâlindeki devlete izinsiz hizmet, izinsiz yabancı askerlik; m.29/2’deki suçlarda yurda dön ilanına rağmen üç ayda dönmeme | Cumhurbaşkanı | Kararın Resmî Gazete’de yayımı | Şahsidir; eş ve çocuklara etkisiz |
| İptal (m.31–32) | Kazanma kararının yalan beyan veya önemli hususların gizlenmesi sonucu verilmesi | Kararı veren makam | Karar tarihi | Kişiye bağlı olarak kazanan eş ve çocuklara da uygulanır |
| Seçme hakkı (m.34–35) | Belirli çok vatandaşlık hâllerinde erginlikten itibaren üç yıl içinde | Bakanlık (tespit kararı) | Tespit kararı tarihi | m.27 uygulanır |
Çıkma izin belgesi iki yıl geçerlidir; bu sürede yabancı vatandaşlık kazanılamazsa belge geçersiz hâle gelir (m.26/2). Vatandaşlığın kaybı çocukları vatansız kılacaksa m.27 hükümleri uygulanmaz (m.27/3); seçme hakkı da ilgiliyi vatansız kılacaksa kullanılamaz (m.34/2). Vatandaşlığı iptal edilenler mallarını en geç bir yıl içinde tasfiye etmek zorunda kalabilir; dava açılırsa tasfiye dava sonuna bırakılır (m.33).
Mavi Kart (m.28)
Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni alarak vatandaşlığı kaybedenler ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanır. İstisnalar: seçme ve seçilme, muafen araç veya ev eşyası ithali, askerlik yükümlülüğü ve kadroya dayalı asli ve sürekli kamu hizmeti görevleri (işçi, geçici veya sözleşmeli personel olarak çalışabilirler). Sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış haklar saklıdır. Cumhurbaşkanı, üçüncü dereceden sonraki altsoyların da yararlanabileceği dereceyi belirleyebilir. Kaybettirme veya iptal yoluyla vatandaşlığını kaybedenler Mavi Kart’tan yararlanamaz.
Ortak ve çeşitli hükümler
- İspat (m.36): Vatandaşlığın ispatı şekle bağlı değildir. Nüfus kayıtları, nüfus cüzdanı ve pasaport aksi sabit oluncaya kadar karine oluşturur; tereddüt hâlinde Bakanlığa sorulur.
- Başvuru (m.37): Yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında dış temsilciliklere bizzat veya vekâletnameyle yapılır.
- Geri alma (m.40): Hukuki şartlar oluşmadan veya mükerrer verilen kazanma ve kayıp kararları geri alınır.
- KKTC vatandaşları (m.42): Türk vatandaşı olmak istediklerini yazılı beyan ederek vatandaşlığı kazanır; KKTC vatandaşlığını sonradan kazananlar m.11’e tabidir.
- Çok vatandaşlık (m.44): Yabancı devlet vatandaşlığını kazanmak için izin şartı yoktur; belgeler ibraz edilerek nüfus kaydına çok vatandaşlık açıklaması yapılır.
- Saklı nüfus (ek m.1): On sekiz yaşını tamamlayıncaya kadar aile kütüklerine kaydedilmemiş ve yabancı devletle vatandaşlık bağı bulunmayan kişiler, ana-baba veya kardeşleriyle hısımlığını gösteren tıbbi rapor ibraz ederek vatandaşlığı kazanır.
Özet
- Türk vatandaşlığı doğumla (soy bağı, tamamlayıcı olarak doğum yeri) veya sonradan (yetkili makam kararı, evlat edinilme, seçme hakkı) kazanılır (m.5–9).
- Evlilik içinde ana veya babası Türk olan çocuk doğumla Türk’tür; evlilik dışında Türk babanın çocuğu için soy bağının kurulması gerekir (m.7).
- Genel kazanmada beş yıl kesintisiz ikamet ve diğer şartlar aranır; şartları taşımak mutlak hak vermez (m.10–11).
- Türk vatandaşıyla evlilik doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; en az üç yıllık devam eden evlilik başvuru hakkı verir (m.16).
- Kayıp yolları: çıkma (Bakanlık), kaybettirme (Cumhurbaşkanı, şahsi), iptal (eş ve çocuklara da etkili), seçme hakkı (m.23–35).
- Mavi Kart, doğumla Türk olup çıkma izniyle kaybedenlere ve üçüncü dereceye kadar altsoylarına verilir (m.28).
- Çok vatandaşlık serbesttir; nüfus kaydına açıklama düşülür (m.44).