Yabancılık unsuru taşıyan bir uyuşmazlıkta önce hangi devletin mahkemelerinin davaya bakabileceği belirlenmelidir. Türk mahkemelerinin bu tür bir davaya bakma yetkisine milletlerarası yetki denir. Milletlerarası yetki, iç hukuktaki yer bakımından yetkiden farklı olarak “Türkiye’deki hangi mahkeme?” sorusundan önce “Türk mahkemeleri mi, yabancı mahkemeler mi?” sorusunu cevaplar. Uygulanacak hukuktan da bağımsızdır: Türk mahkemesi yetkili olup yabancı hukuku uygulayabilir. MÖHUK bu konuyu m.40–49’da düzenler.
Genel kural: iç hukuk yetki kurallarının çifte işlevi
Bu sisteme öğretide çifte işlevsellik denir: HMK ve özel kanunlardaki yer bakımından yetki kuralları hem iç hukukta hangi yer mahkemesinin yetkili olduğunu hem de Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini belirler. Bir yetki kuralı Türkiye’deki bir yer mahkemesini gösteriyorsa Türk mahkemeleri milletlerarası alanda da yetkilidir.
Uygulamada sık kullanılan HMK kuralları:
| Kural | İçerik |
|---|---|
| HMK m.6 | Genel yetki: davalının dava tarihindeki yerleşim yeri |
| HMK m.10 | Sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri de yetkili |
| HMK m.11 | Mirasın paylaşılması gibi bazı miras davalarında ölenin son yerleşim yeri kesin yetkili |
| HMK m.12 | Taşınmaz üzerindeki aynî hak davalarında taşınmazın bulunduğu yer kesin yetkili |
| HMK m.16 | Haksız fiilde fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği veya gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri de yetkili |
Örneğin Türkiye’de yerleşik bir davalıya karşı açılan alacak davasında HMK m.6 gereği Türk mahkemeleri milletlerarası yetkiye sahiptir. Türkiye’de bulunan bir taşınmazın mülkiyetine ilişkin davada ise HMK m.12’deki kesin yetki, Türk mahkemelerinin münhasır milletlerarası yetkisi olarak kabul edilir; bu konuda verilmiş yabancı kararlar Türkiye’de tenfiz edilemez (m.54/1-b).
MÖHUK’taki özel yetki kuralları
İç hukukta yetkili mahkeme bulunmadığı veya özel koruma gerektiren durumlarda MÖHUK özel yetki kuralları koymuştur.
Türklerin kişi hâllerine ilişkin davalar
Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının boşanma, soybağı, ad değişikliği gibi kişi hâli davaları için Türkiye’de bir mahkeme bulunması güvence altına alınmıştır. Basamaklar: yer itibarıyla yetkili mahkeme → sakin olunan yer → Türkiye’deki son yerleşim yeri → Ankara, İstanbul veya İzmir. “Yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde” ifadesi, aynı davanın yabancı mahkemede derdest olması hâlinde tartışma yaratmıştır; ancak hükmün amacı Türk vatandaşının Türk mahkemesine erişimini sağlamaktır.
Yabancıların bazı kişi hâli davaları ve miras davaları
- Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan yabancı hakkında vesayet, kayyımlık, kısıtlılık, gaiplik ve ölmüş sayılma kararları, ilgilinin Türkiye’de sakin olduğu yer, sakin değilse mallarının bulunduğu yer mahkemesince verilir (m.42).
- Mirasa ilişkin davalar ölenin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesinde, son yerleşim yeri Türkiye’de değilse terekeye dahil malların bulunduğu yer mahkemesinde görülür (m.43).
Zayıf tarafı koruyan yetki kuralları
| Dava | Yetkili Türk mahkemesi | Madde |
|---|---|---|
| İş sözleşmesi / iş ilişkisi | İşçinin işini mutaden yaptığı işyerinin Türkiye’de bulunduğu yer; işçinin işverene karşı davalarında ayrıca işverenin yerleşim yeri, işçinin yerleşim yeri veya mutad meskeni | m.44 |
| Tüketici sözleşmesi (tüketicinin açtığı) | Tüketicinin seçimine göre: tüketicinin yerleşim yeri veya mutad meskeni ya da karşı tarafın işyeri, yerleşim yeri veya mutad meskeni | m.45/1 |
| Tüketiciye karşı dava | Tüketicinin Türkiye’deki mutad meskeni | m.45/2 |
| Sigorta sözleşmesi | Sigortacının esas işyeri ya da sözleşmeyi yapan şube veya acentenin Türkiye’deki yeri; sigorta ettiren, sigortalı veya lehdara karşı davalarda onların Türkiye’deki yerleşim yeri veya mutad meskeni | m.46 |
Bu yetki kuralları anlaşmayla bertaraf edilemez (m.47/2).
Yetki anlaşması
Yabancı mahkeme lehine yetki anlaşmasının geçerlilik şartları:
- Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşımalıdır.
- Uyuşmazlık borç ilişkisinden doğmalıdır (aile, miras, aynî hak uyuşmazlıkları kapsam dışıdır).
- Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi bulunmamalıdır.
- Anlaşma yazılı delille ispat edilebilmelidir.
- m.44–46 kapsamındaki iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıklarında Türk mahkemelerinin yetkisi kaldırılamaz (m.47/2).
Sonuç: Geçerli bir anlaşmaya rağmen Türk mahkemesinde dava açılırsa, davalı yetki itirazında bulunduğunda dava görülmez. Türk mahkemesi davaya ancak yabancı mahkeme kendisini yetkisiz sayarsa veya davalı yetki itirazında bulunmazsa bakar. Kesin olmayan yetkide itirazın cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerekir (HMK m.19/2). Dolayısıyla anlaşma, hâkim tarafından re’sen dikkate alınmaz.
İki tarafın da tacir olduğu iç hukuktaki yetki sözleşmesi (HMK m.17) ile MÖHUK m.47 karıştırılmamalıdır: m.47’de tacir olma şartı yoktur; buna karşılık uyuşmazlık borç ilişkisinden doğmalı ve yabancılık unsuru taşımalıdır.
Yabancı mahkemede derdest dava
MÖHUK’ta yabancı derdestlik düzenlenmemiştir. Kural olarak aynı uyuşmazlığa ilişkin bir davanın yabancı ülkede derdest olması, Türk mahkemesinde açılan davada derdestlik itirazı oluşturmaz; Türk mahkemesi davaya bakmaya devam eder. Yabancı mahkeme kararı kesinleşir ve tanınma şartlarını taşıyorsa, tanıma kararıyla birlikte kesin hüküm etkisi gündeme gelir (m.58, m.59).
Teminat
- Yükümlü: dava açan, davaya katılan veya icra takibi yapan yabancı gerçek ve tüzel kişiler. Davalı konumundaki yabancı teminat göstermez.
- Muafiyet: karşılıklılık varsa mahkeme yabancıyı teminattan muaf tutar. Ayrıca Türkiye’nin taraf olduğu sözleşmeler (ör. Lahey Hukuk Usulüne Dair Sözleşme) uyarınca akit devlet vatandaşları teminattan muaf olabilir (m.1/2).
Yabancı devletin yargı muafiyeti
MÖHUK m.49, sınırlı (fonksiyonel) muafiyet anlayışını benimser: Yabancı devlete, özel hukuk ilişkilerinden doğan hukuki uyuşmazlıklarda yargı muafiyeti tanınmaz ve bu uyuşmazlıklarda devletin diplomatik temsilcilerine tebligat yapılabilir. Öğretide devletin egemenlik yetkisine dayanan işlemleri (acta jure imperii) ile özel kişi gibi yaptığı işlemleri (acta jure gestionis) ayrılır; muafiyet yalnız birinciler için söz konusudur. Örneğin yabancı devletin büyükelçilik binası için yaptığı kira veya tadilat sözleşmesi ya da büyükelçilikte çalıştırdığı yerel personelin iş sözleşmesi, çoğunlukla özel hukuk işlemi olarak değerlendirilir.
Özet
- Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer bakımından yetki kuralları belirler (m.40; çifte işlevsellik).
- Türk vatandaşlarının kişi hâli davaları için Türkiye’de daima bir mahkeme bulunur; son basamak Ankara, İstanbul veya İzmir’dir (m.41).
- Miras davaları ölenin Türkiye’deki son yerleşim yeri, yoksa tereke mallarının bulunduğu yer mahkemesinde görülür (m.43).
- İş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıklarında zayıf tarafı koruyan yetki kuralları vardır ve bunlar anlaşmayla kaldırılamaz (m.44–47/2).
- Yabancı mahkeme lehine yetki anlaşması; yabancılık unsuru, borç ilişkisi, münhasır yetki yokluğu ve yazılı delil şartlarına bağlıdır; davalı itiraz etmezse Türk mahkemesi davaya bakar (m.47/1).
- Davacı veya icra takibi yapan yabancı, karşılıklılık yoksa teminat gösterir (m.48).
- Yabancı devlet, özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yargı muafiyetinden yararlanamaz (m.49).