Yabancılar hukuku, Türk vatandaşı olmayan kişilerin Türkiye’ye girişini, Türkiye’de kalışını, haklarını ve Türkiye’den çıkışını düzenler. Anayasa m.16’ya göre yabancılar için temel hak ve hürriyetler ancak milletlerarası hukuka uygun olarak ve kanunla sınırlanabilir. Bu alanın temel kanunu 2013 tarihli 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunudur (YUKK). Kanun, düzenli göçü (giriş, vize, ikamet), düzensiz göçe karşı sınır dışı etmeyi ve koruma talep eden yabancılara sağlanacak uluslararası korumayı bir arada düzenler. 21/11/2024 tarihli 7533 sayılı Kanun, sınır dışı etme kararlarına ve kısa dönem ikamet iznine ilişkin dava usulünü değiştirmiştir.
Temel kavramlar ve geri gönderme yasağı
YUKK m.3’e göre yabancı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişidir; vatansız kişi, hiçbir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı bulunmayan ve yabancı sayılan kişidir. Vize, Türkiye’de en fazla doksan güne kadar kalma hakkı tanıyan ya da transit geçişi sağlayan izindir. Kanundaki görevlerin büyük kısmı Kanun metninde “Genel Müdürlük” olarak anılan Göç İdaresi ve valiliklerce yürütülür.
Geri gönderme yasağı (non-refoulement), Kanunun bütün işlemlerinin üzerinde yer alan mutlak bir güvencedir. Yalnız mültecileri değil “Bu Kanun kapsamındaki hiç kimse”yi korur. Sınır dışı etme yasağına ilişkin m.55/1-a ve uluslararası koruma başvurusunun giriş şartlarına takılmamasını öngören m.8 bu ilkenin somut uzantılarıdır.
Türkiye’ye giriş ve vize
- Giriş ve çıkış, sınır kapılarından geçerli pasaport veya pasaport yerine geçen belgeyle yapılır (m.5).
- Pasaportu, vizesi veya ikamet ya da çalışma izni olmayanlar; vize, vize muafiyeti veya ikamet izni süresinin bitiminden itibaren en az altmış gün süreli pasaportu bulunmayanlar kabul edilemeyen yolcu olarak geri çevrilir (m.7). Bu şartlar uluslararası koruma başvurusunu engelleyecek şekilde uygulanamaz (m.8).
- Giriş yasağı (m.9): Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından sakıncalı görülenlerin girişi yasaklanabilir; sınır dışı edilenlerin girişi yasaklanır. Süre en fazla beş yıldır; ciddi tehdit hâlinde en fazla on yıl daha artırılabilir.
Vizeler Türkiye’ye giriş için mutlak hak sağlamaz; konsolosluklara yapılan başvurular doksan gün içinde sonuçlandırılır (m.11/3-4). Anlaşmalarla veya Cumhurbaşkanı kararıyla vizeden muaf ülke vatandaşları, geçerli ikamet veya çalışma izni sahipleri ve Mavi Kart kapsamındakiler vize şartından muaftır (m.12/1). İstisnai olarak sınır kapısında verilen sınır vizesi, Cumhurbaşkanınca farklı süre belirlenmedikçe en fazla on beş gün kalma hakkı sağlar (m.13).
İkamet
Vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur; izin altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder (m.19). Başvuru kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluklara yapılır (m.21/1); belirli hâllerde Türkiye içinden valiliklere başvurulabilir. Talep edilen ikamet süresinden altmış gün daha uzun süreli pasaport aranır (m.21/2).
| İkamet izni | Kime | Süre / öne çıkan kural |
|---|---|---|
| Kısa dönem (m.31) | Bilimsel araştırma, taşınmaz sahipliği, iş kurma, turizm, tedavi, Türkiye’de yükseköğrenimini tamamlayıp altı ay içinde başvuranlar, yatırımcılar, KKTC vatandaşları vb. | Her defasında en fazla iki yıl; yatırımcı ve KKTC vatandaşları için en fazla beş yıl |
| Aile (m.34) | Türk vatandaşlarının, Mavi Kartlıların, ikamet izinli yabancıların, mültecilerin ve ikincil koruma sahiplerinin yabancı eşi ve çocukları | Her defasında en fazla üç yıl; destekleyicinin izin süresini aşamaz |
| Öğrenci (m.38) | Türkiye’de yükseköğrenim görecekler; şartlarla ilk ve ortaöğretim | Anne-babaya ikamet hakkı sağlamaz |
| Uzun dönem (m.42) | Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalanlar veya Bakanlığın belirlediği şartlara uyanlar | Süresiz; mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma, insani izin ve geçici koruma sahiplerine geçiş hakkı yok |
| İnsani (m.46) | Çocuğun yüksek yararı, sınır dışı edilemeyenler, olağanüstü durumlar vb. | Diğer izinlerin şartları aranmaz |
| İnsan ticareti mağduru (m.48–49) | Mağdur olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunanlar | 30 gün; altışar ay uzatılabilir, toplam üç yılı geçemez |
Aile ikamet izninde destekleyicinin geliri, toplam olarak asgari ücretten az olmamak üzere aile ferdi başına asgari ücretin üçte birinden az olmamalı; destekleyici en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olmalı (Türk vatandaşıyla evlilerde bu şart aranmaz) ve başvuru tarihinden önceki beş yılda aile düzenine karşı suçlardan hüküm giymemiş olmalıdır (m.35). Evliliğin yalnız ikamet izni için yapıldığı tespit edilirse izin verilmez veya iptal edilir (m.37).
Uzun dönem ikamet izni sahipleri; askerlik, seçme ve seçilme, kamu görevine girme ve muaf araç ithali dışında, özel kanunlardaki düzenlemeler saklı kalmak üzere Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır (m.44). Sağlık, eğitim ve zorunlu kamu hizmeti dışında bir nedenle kesintisiz bir yıldan fazla yurt dışında kalınması iptal sebebidir (m.45).
7533 sayılı Kanunla m.31’e eklenen fıkralara göre kısa dönem ikamet iznine esas taşınmazın niteliği ve değeri Bakanlıkça belirlenir (m.31/6). Kısa dönem ikamet izni başvurusunun reddi veya iznin iptali kararlarına karşı açılan davalarda dosya, savunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle tekemmül etmiş sayılır ve duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir (m.31/7). Geçici m.3’e göre 7533 sayılı Kanunla m.31 ve m.53’te yapılan değişiklikler, yürürlükten sonra açılan davalara uygulanır.
Sınır dışı etme
Sınır dışı etme kararı Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya re’sen valiliklerce alınır; karar gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir (m.53/1-2).
Güncel m.53/3’ün devamına göre: Başvuran kişi kararı veren makama da başvurusunu bildirir; savunmanın verilmesi veya süresinin geçmesiyle dosya tekemmül eder; duruşma mahkemenin takdirindedir; başvuru dosyanın tekemmülünden itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır ve mahkemenin kararı kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak üzere, dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.
Sınır dışı etme sebepleri ve yasakları
m.54’te sayılan başlıca hâller: TCK m.59 kapsamında sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler; terör örgütü veya çıkar amaçlı suç örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicileri; giriş, vize ve ikamet işlemlerinde sahte belge kullananlar; geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar; kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından tehdit oluşturanlar; vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar; ikamet izni iptal edilenler; çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler; yasal giriş-çıkış hükümlerini ihlal edenler; uluslararası koruma başvurusu reddedilip Türkiye’de kalma hakkı bulunmayanlar.
Buna karşılık m.55’e göre, m.54 kapsamında olsalar dahi şu kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz: Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muamele görme konusunda ciddi emare bulunanlar; ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar; hayati tedavisi sürüp gönderileceği ülkede tedavi imkânı olmayanlar; mağdur destek sürecindeki insan ticareti mağdurları; tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.
Terke davet (m.56): Sınır dışı etme kararı alınanlara, Türkiye’yi terk etmeleri için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır; kaçma riski bulunanlar, sahte belge kullananlar ve kamu düzeni açısından tehdit oluşturanlar gibi kişilere bu süre tanınmaz.
İdari gözetim
| Konu | Kural (m.57, m.57/A) |
|---|---|
| Değerlendirme ve karar | Yakalanan yabancı valiliğe derhâl bildirilir; değerlendirme ve karar süresi 48 saat |
| Geri gönderme merkezine götürme | İdari gözetim kararından sonra 48 saat içinde |
| Süre | En fazla altı ay; yabancının iş birliği yapmaması veya doğru bilgi vermemesi hâlinde en fazla altı ay daha |
| Periyodik denetim | Valilikçe her ay |
| Yargısal denetim | Sulh ceza hâkimi; başvuru gözetimi durdurmaz, inceleme beş gün, karar kesin |
| Alternatif yükümlülükler | Belirli adreste ikamet, bildirim, teminat, elektronik izleme vb.; toplam 24 ay |
Başvuru sahipleri yalnız uluslararası koruma başvurusunda bulundukları için idari gözetime alınamaz (m.68/1).
Uluslararası koruma ve geçici koruma
Türkiye, 1951 Cenevre Sözleşmesi’ne coğrafi sınırlamayla taraftır. YUKK bu nedenle üç statü öngörür:
| Statü | Tanımın kilit unsuru |
|---|---|
| Mülteci (m.61) | Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle ırk, din, tabiiyet, belli bir toplumsal gruba mensubiyet veya siyasi düşünce sebebiyle zulme uğrama korkusu |
| Şartlı mülteci (m.62) | Aynı korku, ancak Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar nedeniyle; üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye’de kalmasına izin verilir |
| İkincil koruma (m.63) | Mülteci veya şartlı mülteci sayılamayan, ancak geri gönderilirse ölüm cezası, işkence veya silahlı çatışma ortamında ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle ciddi tehdit altında olan kişi |
“Avrupa ülkeleri”, Avrupa Konseyi üyesi ülkeler ile Cumhurbaşkanınca belirlenecek diğer ülkelerdir (m.3/1-b). Uluslararası koruma başvuruları valiliklere bizzat yapılır (m.65/1). Makul süre içinde kendiliğinden başvuranlar hakkında, yasa dışı giriş veya kalışlarının geçerli nedenlerini açıklamaları kaydıyla cezai işlem yapılmaz (m.65/4).
Geçici koruma (m.91), ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, geri dönemeyen ve kitlesel olarak sınırlara gelen veya sınırları geçen yabancılara acil ve geçici olarak sağlanır; kabul, kalış, hak ve yükümlülükler Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle düzenlenir. Uluslararası koruma bireysel başvuruya ve statü belirleme işlemine dayanırken, geçici koruma grup temelli bir korumadır.
Vatansız kişiler (m.50–51): Vatansızlık Genel Müdürlükçe tespit edilir ve ikamet izni yerine geçen Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir; bu kişiler kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkça sınır dışı edilmez ve karşılıklılık şartından muaf tutulur.
Özet
- Geri gönderme yasağı Kanun kapsamındaki herkesi korur ve tüm işlemlerin sınırıdır (m.4).
- Vize ve vize muafiyeti her 180 günde 90 gün kalış sağlar ve girişe mutlak hak vermez; giriş yasağı en fazla beş yıl, ciddi tehditte on yıl daha artırılabilir (m.9, m.11).
- Doksan günden fazla kalacak yabancı ikamet izni almalıdır; başlıca türler kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru izinleridir (m.19, m.30).
- Uzun dönem ikamet izni sekiz yıl kesintisiz ikamet izniyle kalışa bağlıdır ve süresizdir; koruma statüsü sahiplerine geçiş hakkı tanınmaz (m.42).
- 7533 sayılı Kanunla sınır dışı etme kararına karşı dava süresi tebliğden itibaren yedi gündür; mahkeme on beş günde karar verir, karar kesindir ve yargılama bitene kadar sınır dışı edilmez (m.53/3).
- İdari gözetim altı ay, gerekirse altı ay daha sürebilir; denetim sulh ceza hâkimince yapılır (m.57).
- Coğrafi sınırlama nedeniyle mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüleri ayrılır; kitlesel akınlarda geçici koruma uygulanır (m.61–63, m.91).