Borçlar hukuku alanında MÖHUK, aile hukukunun aksine irade serbestisini merkeze alır: Sözleşmelerde taraflar uygulanacak hukuku seçebilir; seçim yoksa en sıkı ilişkili hukuk uygulanır. Tüketici ve işçi gibi zayıf taraflar için ise seçim serbestisi, mutad mesken veya mutad işyeri hukukunun asgari korumasıyla sınırlandırılmıştır. Sözleşme dışı borçlarda temel bağlama noktası haksız fiilin işlendiği yerdir. Bu notta MÖHUK m.24–39 ile bağlantılı olarak aynî haklara ilişkin m.21–23 işlenmektedir.
Sözleşmeden doğan borç ilişkileri: genel kural
Hukuk seçimi
Hukuk seçiminin özellikleri:
- Açık veya örtülü seçim: Seçim açıkça yapılabileceği gibi sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde de anlaşılabilir. Belirli bir ülke mahkemesine yetki tanınması veya sözleşmenin belirli bir hukukun kavramlarıyla kaleme alınması örtülü seçime işaret edebilir; ancak varsayımsal irade yeterli değildir.
- Kısmi seçim (bölme): Seçilen hukuk sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanabilir.
- Zaman: Seçim her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir; sonradan yapılan seçim üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere geriye etkilidir.
- Maddi hukuk: Aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun maddi hükümleri uygulanır; atıf yoktur (m.2/4).
- Sözleşmenin veya bir hükmünün varlığı ve maddi geçerliliği, sözleşme geçerli olsaydı uygulanacak hukuka tabidir (m.32/1). Ancak susmanın kabul sayılması gibi durumlarda, hakkaniyet gerektiriyorsa rızası olmadığını iddia eden tarafın mutad meskeni hukuku uygulanır (m.32/2).
Seçim yoksa: en sıkı ilişki ve karakteristik edim
Karakteristik edim, sözleşmeye tipini veren, genellikle para dışındaki edimdir: Satımda satıcının, kirada kiraya verenin, eser sözleşmesinde yüklenicinin, vekâlette vekilin edimi. Para borcu kural olarak karakteristik edim değildir.
Hüküm üç aşamalı işler: (1) karakteristik edim borçlusunun kuruluş anındaki mutad meskeni; (2) ticari veya mesleki sözleşmelerde onun işyeri, yoksa yerleşim yeri; birden çok işyeri varsa sözleşmeyle en sıkı ilişkili işyeri; (3) bu karine, hâlin bütün şartlarına göre daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa bertaraf edilir (istisna kuralı).
Özel sözleşmeler
| Sözleşme | Hukuk seçimi | Seçim yoksa | Madde |
|---|---|---|---|
| Taşınmaz ve kullanımı | Seçim yok | Taşınmazın bulunduğu ülke | m.25 |
| Tüketici | Serbest, ancak mutad mesken hukukunun asgari koruması saklı | Tüketicinin mutad meskeni (şartlarla) | m.26 |
| İş | Serbest, ancak mutad işyeri hukukunun asgari koruması saklı | Mutad işyeri; birden çok ülkede ise esas işyeri | m.27 |
| Fikrî mülkiyet hakkı sözleşmesi | Serbest | Devredenin işyeri, yoksa mutad meskeni | m.28 |
| Eşya taşıma | Serbest | Taşıyıcının esas işyeri, yükleme/boşaltma yeri veya gönderenin esas işyeriyle çakışıyorsa o ülke | m.29 |
Tüketici sözleşmeleri
Seçim yoksa tüketicinin mutad meskeni hukuku uygulanır; ancak bunun için satıcının tüketicinin ülkesine yönelmiş olması gerekir: Sözleşme o ülkede özel davet veya ilan sonucu kurulmuş ve tüketicinin gerekli fiilleri orada yapılmış olmalı; ya da karşı taraf siparişi o ülkede almış olmalı; ya da satıcı tüketiciyi satın almaya ikna için bir gezi düzenlemiş ve sipariş başka ülkede verilmiş olmalıdır (m.26/2). Bu şartlarla kurulan sözleşmelerin şekline de tüketicinin mutad meskeni hukuku uygulanır (m.26/3). Paket turlar hariç taşıma sözleşmeleri ile hizmetin zorunlu olarak tüketicinin ülkesi dışında sağlandığı sözleşmeler kapsam dışıdır (m.26/4).
İş sözleşmeleri ve 7550 sayılı Kanun değişikliği
MÖHUK m.27’nin birinci ve dördüncü fıkraları 4/6/2025 tarihli 7550 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Güncel metne göre:
- Seçim yoksa işçinin işini mutad olarak yaptığı işyeri hukuku uygulanır; işin geçici olarak başka ülkede yapılması mutad işyerini değiştirmez (m.27/2).
- İşçi işini devamlı olarak birden fazla ülkede yapıyorsa işverenin esas işyeri hukuku uygulanır (m.27/3).
- Güncel m.27/4’e göre hâlin bütün şartlarına göre iş sözleşmesiyle daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa, birinci, ikinci ve üçüncü fıkralar yerine bu hukuk uygulanabilir; ancak işin yapıldığı yer hukukunun, işin yapıldığı sırada uygulanmak zorunda olan hükümleri bundan etkilenmez.
Temsil ve diğer hükümler
- Temsil (m.30): Temsilci ile temsil olunan arasındaki ilişkiden doğan yetki, aralarındaki sözleşmeye uygulanan hukuka tabidir. Temsil olunanın üçüncü kişiye karşı bağlanması için aranan şartlara temsilcinin işyeri hukuku, işyeri yoksa ya da üçüncü kişi bilemiyorsa veya yetki işyeri dışında kullanılmışsa yetkinin fiilen kullanıldığı ülke hukuku uygulanır. Hizmet ilişkisi olan ve bağımsız işyeri bulunmayan temsilcide temsil olunanın işyeri hukuku esastır.
- İfanın biçimi (m.33): İfa sırasındaki fiil ve işlemler ile malların korunmasına ilişkin tedbirlerde, bu işlemlerin yapıldığı veya tedbirin alındığı ülke hukuku dikkate alınır.
- Doğrudan uygulanan kurallar (m.31): Sözleşmeyle sıkı ilişkili üçüncü devletin doğrudan uygulanan kurallarına etki tanınabilir.
Sözleşme dışı borç ilişkileri
Haksız fiiller
- Kural işlendiği yer (lex loci delicti); fiil ve zarar farklı ülkelerdeyse (mesafeli haksız fiil) zararın meydana geldiği ülke.
- Daha sıkı ilişki istisnası: Örneğin aynı ülkede mutad meskeni bulunan iki turistin yurt dışındaki trafik kazası.
- Doğrudan dava: Haksız fiile veya sigorta sözleşmesine uygulanan hukuk izin veriyorsa zarar gören, sorumlunun sigortacısına doğrudan başvurabilir (m.34/4).
- Sonradan hukuk seçimi: Taraflar haksız fiilin meydana gelmesinden sonra uygulanacak hukuku açıkça seçebilir (m.34/5). Önceden seçim öngörülmemiştir.
Özel haksız fiil türleri
| Tür | Uygulanacak hukuk | Madde |
|---|---|---|
| Medya ve internet yoluyla kişilik hakkı ihlali | Zarar görenin seçimine göre: mutad meskeni (öngörülebilirse), zarar verenin işyeri/mutad meskeni veya zararın meydana geldiği ülke (öngörülebilirse) | m.35/1 |
| Süreli yayında cevap hakkı | Yalnız baskının yapıldığı veya programın yayınlandığı ülke | m.35/2 |
| İmalatçının sorumluluğu | Zarar görenin seçimine göre: zarar verenin mutad meskeni veya işyeri ya da malın iktisap edildiği ülke | m.36 |
| Haksız rekabet | Piyasası doğrudan etkilenen ülke; yalnız işletme menfaati ihlali hâlinde işletmenin işyeri | m.37 |
| Rekabetin engellenmesi | Doğrudan etkilenen piyasanın ülkesi; Türkiye’deki engellemede tazminat Türk hukukunun öngöreceğini aşamaz | m.38 |
| Sebepsiz zenginleşme | Zenginleşmeye sebep olan (iddia edilen) ilişkiye uygulanan hukuk; diğer hâllerde zenginleşmenin gerçekleştiği ülke; sonradan seçim mümkün | m.39 |
Kişisel verilerin işlenmesi yoluyla kişilik ihlali de m.35/1’e tabidir (m.35/3). İmalatçı sorumluluğunda iktisap yeri hukukunun uygulanabilmesi için zarar verenin, ürünün o ülkeye rızası dışında sokulduğunu ispat edememiş olması gerekir.
Aynî haklar ve fikrî mülkiyet (bağlantılı hükümler)
- Taşınır ve taşınmazlar üzerindeki mülkiyet ve diğer aynî haklar işlem anında malın bulunduğu ülke hukukuna tabidir (lex rei sitae; m.21/1). Taşınmakta olan mallarda varma yeri hukuku (m.21/2), yer değiştirmede henüz kazanılmamış haklar için malın son bulunduğu ülke hukuku (m.21/3) uygulanır. Taşınmazlara ilişkin aynî hak işlemlerinin şekli taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tabidir (m.21/4).
- Hava, deniz ve raylı taşıma araçlarında menşe ülke hukuku uygulanır: hava ve deniz araçlarında sicil yeri, sicil yoksa deniz araçlarında bağlama limanı, raylı araçlarda ruhsat yeri (m.22).
- Fikrî mülkiyet hakları, koruma talep edilen ülke hukukuna tabidir; ihlalden sonra taraflar mahkemenin hukukunu seçebilir (m.23).
Özet
- Sözleşmelerde açık veya tereddütsüz anlaşılan örtülü hukuk seçimi geçerlidir; kısmi ve sonradan (geriye etkili) seçim mümkündür (m.24/1-3).
- Seçim yoksa karakteristik edim borçlusunun mutad meskeni / işyeri hukuku uygulanır; daha sıkı ilişkili hukuk varsa o uygulanır (m.24/4).
- Tüketici ve iş sözleşmelerinde seçim serbesttir, ancak mutad mesken / mutad işyeri hukukunun asgari koruması saklıdır; m.27/1 ve /4 7550 sayılı Kanunla değişmiştir.
- Taşınmaza ilişkin sözleşmeler taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tabidir (m.25).
- Haksız fiilde işlendiği yer, mesafeli fiilde zararın meydana geldiği yer, daha sıkı ilişki varsa o ülke hukuku uygulanır; hukuk ancak fiilden sonra seçilebilir (m.34).
- Kişilik hakkı ihlali ve ürün sorumluluğunda zarar görene seçim hakkı tanınmıştır (m.35, m.36).
- Aynî haklar işlem anında malın bulunduğu ülke hukukuna, fikrî mülkiyet koruma talep edilen ülke hukukuna tabidir (m.21, m.23).