Kişi, aile ve miras ilişkileri, kişinin kimliğiyle en sıkı bağlantılı alanlardır. MÖHUK bu alanda ağırlıklı olarak vatandaşlık (millî hukuk) bağlama noktasını benimsemiş; eşlerin ayrı vatandaşlıkta olduğu hâllerde ise müşterek mutad mesken ve son basamakta Türk hukuku ile tamamlanan basamaklı bağlamalar kurmuştur. Nafaka gibi bazı konularda ise zayıf tarafı koruyan mutad mesken esası tercih edilmiştir. Bu alanlarda MÖHUK m.2/3 uyarınca atıf dikkate alınır; vatansız ve çok vatandaşlar için m.4 uygulanır.
Kişiler hukuku
Ehliyet
- Kural: Hak ve fiil ehliyeti millî hukuka tabidir.
- İşlem güvenliği istisnası (m.9/2): Millî hukukuna göre ehliyetsiz kişi, işlemin yapıldığı ülke hukukuna göre ehilse işlemle bağlıdır. Böylece karşı tarafın, yabancının millî hukukunu bilmemesinden doğan risk önlenir. İstisna aile ve miras hukuku işlemlerine ve başka bir ülkedeki taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin işlemlere uygulanmaz.
- Kazanılmış erginlik (m.9/3): Millî hukuka göre kazanılan erginlik vatandaşlık değişikliğiyle sona ermez.
- Tüzel kişiler (m.9/4-5): Hak ve fiil ehliyetleri statülerindeki idare merkezi hukukuna tabidir; fiilî idare merkezi Türkiye’de ise Türk hukuku uygulanabilir. Statüsü olmayan tüzel kişiler ile tüzel kişiliği olmayan topluluklarda fiilî idare merkezi hukuku uygulanır.
Vesayet, kısıtlılık, kayyımlık ve gaiplik
- Vesayet veya kısıtlılık kararı verilmesi ya da sona erdirilmesinin sebepleri ilgilinin millî hukukuna tabidir (m.10/1). Millî hukuka göre karar verilemiyorsa ve kişinin mutad meskeni Türkiye’de ise ya da kişi zorunlu olarak Türkiye’de bulunuyorsa Türk hukuku uygulanır (m.10/2). Sebepler dışındaki tüm vesayet ve kısıtlılık meseleleri ile kayyımlık Türk hukukuna tabidir (m.10/3).
- Gaiplik veya ölmüş sayılma kararı millî hukuka tabidir; millî hukuka göre karar verilemiyorsa ve kişinin malları Türkiye’de bulunuyorsa ya da eşi veya mirasçılarından biri Türk vatandaşı ise Türk hukukuna göre karar verilir (m.11).
Nişanlılık ve evlilik
Nişanlılık (m.12)
Nişanlanma ehliyeti ve şartları taraflardan her birinin nişanlanma anındaki millî hukukuna tabidir. Nişanlılığın hükümlerine ve sonuçlarına müşterek millî hukuk, taraflar ayrı vatandaşlıktaysa doğrudan Türk hukuku uygulanır. Burada mutad mesken basamağı yoktur.
Evlenme ve genel hükümler
- Esas şartlar: Her nişanlının kendi millî hukuku ayrı ayrı (dağıtıcı biçimde) uygulanır; her biri kendi hukukunun şartlarını taşımalıdır.
- Şekil: Yalnızca evlenmenin yapıldığı ülke hukuku. m.7’deki seçimlik bağlama burada uygulanmaz.
- Genel hükümler (eşlerin hak ve yükümlülükleri, birliğin temsili vb.): müşterek millî hukuk → müşterek mutad mesken → Türk hukuku.
Boşanma ve ayrılık
Aynı basamaklı bağlama şu meselelere de uygulanır:
- Boşanmış eşler arasındaki nafaka talepleri; bu kural ayrılık ve evlenmenin butlanı hâlinde de geçerlidir (m.14/2),
- Boşanmada velayet ve velayete ilişkin sorunlar (m.14/3).
Geçici tedbir taleplerine ise her durumda Türk hukuku uygulanır (m.14/4). Değişken ihtilafta genel kural uyarınca (m.3) dava tarihindeki vatandaşlık ve mutad mesken esas alınır.
Evlilik malları
MÖHUK m.15, aile hukuku içinde sınırlı hukuk seçimine izin veren tek hükümdür:
- Eşler, evlenme anındaki mutad mesken hukuklarından veya millî hukuklarından birini açık olarak seçebilir.
- Seçim yoksa: evlenme anındaki müşterek millî hukuk → evlenme anındaki müşterek mutad mesken hukuku → Türk hukuku (m.15/1).
- Malların tasfiyesinde, taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulanır (m.15/2).
- Evlenmeden sonra yeni bir müşterek hukuka sahip olan eşler, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere bu yeni hukuka tabi olabilirler (m.15/3).
Evlilik mallarında bağlama anı evlenme anı olarak sabitlenmiştir; bu, m.3’teki dava tarihi kuralının bir istisnasıdır.
Soybağı ve evlat edinme
Soybağının kurulması (m.16) ve hükümleri (m.17)
Soybağı kuruluşunda çocuk yararına uzun bir basamaklı bağlama kurulmuştur. Amaç, soybağını kurabilecek bir hukuk bulmaktır:
- Çocuğun doğum anındaki millî hukuku,
- kurulamazsa çocuğun mutad meskeni hukuku,
- kurulamazsa ana veya babanın doğum anındaki millî hukukları,
- kurulamazsa ana ve babanın doğum anındaki müşterek mutad mesken hukuku,
- kurulamazsa çocuğun doğum yeri hukuku.
Soybağı hangi hukuka göre kurulmuşsa iptali de o hukuka tabidir (m.16/2). Soybağının hükümleri kural olarak soybağını kuran hukuka tabidir; ancak ana, baba ve çocuğun müşterek millî hukuku varsa o hukuk, yoksa müşterek mutad mesken hukuku uygulanır (m.17).
Evlat edinme (m.18)
- Ehliyet ve şartlar: taraflardan her birinin evlat edinme anındaki millî hukuku.
- Evlat edinmeye ve edinilmeye diğer eşin rızası: eşlerin millî hukukları birlikte uygulanır.
- Hükümler: evlat edinenin millî hukuku; eşlerin birlikte evlat edinmesinde evlenmenin genel hükümlerini düzenleyen hukuk.
Nafaka ve miras
Bu hüküm, akrabalar arası nafaka ve çocuk nafakası gibi m.14 kapsamı dışında kalan nafaka taleplerine uygulanır. Bağlama noktasının alacaklının mutad meskeni olması, ihtiyacın fiilen doğduğu yerin hukukunu esas alarak zayıf tarafı korur.
Miras alanında Türk hukuku bölünmüş tereke sistemini benimser: Taşınırlar ve yabancı ülkedeki taşınmazlar ölenin millî hukukuna, Türkiye’deki taşınmazlar ise Türk hukukuna tabidir. Ayrıca:
- Türkiye’de bulunan mirasçısız tereke Devlete kalır (m.20/3).
- Ölüme bağlı tasarrufun şekline m.7 uygulanır; ölenin millî hukukuna uygun şekil de geçerlidir (m.20/4).
- Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti, tasarrufun yapıldığı andaki millî hukuka tabidir (m.20/5).
| Konu | Bağlama | Madde |
|---|---|---|
| Ehliyet | Millî hukuk (+ işlem yeri istisnası) | m.9 |
| Nişanlılığın sonuçları | Müşterek millî hukuk → Türk hukuku | m.12/2 |
| Evlenme şartları | Her birinin millî hukuku (evlenme anı) | m.13/1 |
| Evlenme şekli | Yapıldığı ülke hukuku | m.13/2 |
| Genel hükümler, boşanma | Müşterek millî → müşterek mutad mesken → Türk | m.13/3, m.14/1 |
| Geçici tedbirler | Türk hukuku | m.14/4 |
| Evlilik malları | Seçim; yoksa evlenme anındaki müşterek millî → müşterek mutad mesken → Türk | m.15 |
| Genel nafaka | Alacaklının mutad meskeni | m.19 |
| Miras | Millî hukuk; Türkiye’deki taşınmaza Türk hukuku | m.20/1 |
Özet
- Ehliyet millî hukuka tabidir; işlem yeri hukukuna göre ehil olan kişi işlemle bağlıdır, ancak aile, miras ve yabancı ülkedeki taşınmaz işlemleri hariç (m.9).
- Evlenme şartlarına her nişanlının evlenme anındaki millî hukuku, şekle yalnız yapıldığı ülke hukuku uygulanır (m.13).
- Evliliğin genel hükümleri, boşanma, boşanma sonrası nafaka ve velayet: müşterek millî → müşterek mutad mesken → Türk hukuku; geçici tedbirlere daima Türk hukuku (m.13/3, m.14).
- Evlilik mallarında eşler evlenme anındaki millî veya mutad mesken hukuklarından birini açıkça seçebilir (m.15).
- Soybağı kuruluşunda çocuk yararına beş basamaklı bağlama vardır; iptal, kuran hukuka tabidir (m.16).
- Genel nafaka alacaklının mutad meskeni hukukuna tabidir (m.19).
- Miras ölenin millî hukukuna, Türkiye’deki taşınmazlar Türk hukukuna tabidir; Türkiye’deki mirasçısız tereke Devlete kalır (m.20).