Poliçe, düzenleyenin (keşidecinin) bir başkasına (muhataba), belirli bir bedeli senette gösterilen kişiye (lehtara) ödemesi için verdiği kayıtsız ve şartsız bir havale içeren kambiyo senedidir. Üç taraflı yapısı ve “kabul” kurumu onu bono ve çekten ayırır. TTK kambiyo senetlerine ilişkin ana düzenlemeyi poliçe üzerinden yaptığı için ciro, ödeme, protesto ve başvurma kuralları büyük ölçüde bono ve çek için de geçerlidir. Uygulamada az kullanılsa da sınavlarda “temel model” olarak sık sorulur.
Tarafları ve hukuki yapısı
- Düzenleyen (keşideci): Havaleyi veren ve senedi imzalayan kişi. Poliçenin ödenmemesinden her durumda sorumludur.
- Muhatap: Ödemeye davet edilen kişi. Poliçeyi kabul etmedikçe senetten borçlu değildir. Kabul ederse asıl borçlu hâline gelir.
- Lehtar: Ödemenin kendisine veya emrine yapılacağı kişi. Poliçeyi ciro ederek devredebilir.
Poliçe düzenleyenin kendi emrine yazılabilir, düzenleyenin kendisi üzerine çekilebilir veya üçüncü bir kişi hesabına düzenlenebilir (m.673). Böylece bir kişi aynı senette birden fazla sıfat taşıyabilir.
Şekil şartları
Poliçe şu unsurları içerir (m.671):
- Senet metninde “poliçe” kelimesi (başka dilde yazılmışsa o dildeki karşılığı),
- Belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havale,
- Muhatabın adı,
- Vade,
- Ödeme yeri,
- Kime veya kimin emrine ödeneceği,
- Düzenlenme tarihi ve yeri,
- Düzenleyenin imzası.
Tamamlanabilen unsurlar şunlardır: vade (yoksa görüldüğünde ödenir), ödeme yeri (yoksa muhatabın adı yanındaki yer) ve düzenlenme yeri (yoksa düzenleyenin adı yanındaki yer) (m.672/2–4). “Poliçe” kelimesi, kayıtsız şartsız havale, muhatap, lehtar, düzenlenme tarihi ve imza ise tamamlanamaz.
Vade
Poliçe yalnızca dört vade türünden biriyle düzenlenebilir: görüldüğünde, görüldükten belirli bir süre sonra, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra veya belirli bir günde. Başka biçimde gösterilen vadeler ile birbirini izleyen birden çok vade (taksitli vade) poliçeyi batıl kılar (m.703).
Faiz şartı
Faiz şartı yalnızca görüldüğünde veya görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek poliçelere konabilir. Diğer vadelerde yazılmamış sayılır. Faiz oranı gösterilmemişse faiz şartı yine yazılmamış sayılır. Başka gün belirtilmemişse faiz düzenlenme gününden işler (m.675).
Düzenleyenin sorumluluğu
Kabul
Kabule arz
Poliçe vadeye kadar hamil veya senedi elinde bulunduran herkes tarafından muhatabın yerleşim yerinde kabule arz edilebilir (m.691). Kabule arz kural olarak isteğe bağlıdır; ancak:
- Düzenleyen, süre belirleyerek veya belirlemeden kabule arzı şart koşabilir (m.692/1).
- Düzenleyen kabule arzı yasaklayabilir. Ancak üçüncü kişi nezdinde veya muhatabın yerleşim yerinden başka yerde ödenecek poliçelerde ve görüldükten belirli süre sonra ödenecek poliçelerde bu yasak konamaz (m.692/2).
- Kabule arz yasaklanmamışsa her ciranta da arzı şart koşabilir (m.692/4).
- Görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek poliçe, düzenlenme gününden itibaren bir yıl içinde kabule arz edilmelidir. Düzenleyen bu süreyi kısaltabilir veya uzatabilir, cirantalar ise yalnızca kısaltabilir (m.693).
Muhatap, poliçenin kendisine arz edildiği günü izleyen gün yeniden ibrazını isteyebilir. Hamil ise kabule arz ettiği poliçeyi muhataba bırakmak zorunda değildir (m.694).
Kabulün şekli ve sınırlandırılması
Kabul poliçe üzerine “kabul edilmiştir” veya eş anlamlı bir ibareyle yazılır ve muhatap tarafından imzalanır. Muhatabın poliçenin ön yüzüne yalnızca imzasını koyması da kabul hükmündedir (m.695/1). Kabul kayıtsız ve şartsız olmalıdır. Muhatap kabulü bedelin bir kısmıyla sınırlayabilir. Bunun dışındaki her farklılık kabulden kaçınma sayılır; ancak kabul eden, beyanının çerçevesinde sorumlu olur (m.696). Muhatap kabul şerhini poliçeyi geri vermeden önce çizerse kabulden kaçınmış sayılır (m.699/1).
Kabul eden muhatap poliçenin asıl borçlusudur. Ödememe hâlinde hamil, poliçeyi düzenleyen bile olsa, kabul edenden doğrudan istemde bulunabilir (m.698/2). Kabul edene karşı haklar protesto çekilmese de düşmez (m.730/1).
Ödeme
| Vade türü | İbraz süresi |
|---|---|
| Görüldüğünde | Düzenlenme gününden itibaren 1 yıl (düzenleyen kısaltıp uzatabilir, cirantalar kısaltabilir) (m.704) |
| Belirli günde, düzenlenmeden veya görüldükten belirli süre sonra | Ödeme günü veya izleyen 2 iş günü içinde (m.708/1) |
Takas odasına ibraz, ödeme için ibraz yerine geçer (m.708/2). Hamil kısmi ödemeyi reddedemez. Muhatap poliçeyi tamamen öderken ibra şerhi yazılı poliçenin kendisine verilmesini isteyebilir (m.709). Hamil vadeden önce ödemeyi kabule zorlanamaz. Vadeden önce ödeyen muhatap bunun riskini üstlenir. Vadesinde ödeyen ise hile veya ağır kusuru yoksa borçtan kurtulur. Ödeyen, ciroların düzenli teselsülünü incelemekle yükümlüdür; cirantaların imzalarının geçerliliğini araştırmak zorunda değildir (m.710). Süresinde ibraz edilmeyen poliçenin bedelini borçlu, gideri ve riski hamile ait olmak üzere bankaya tevdi edebilir (m.712).
Başvurma (müracaat) hakkı
Şartları
Vadede ödenmeyen poliçede hamil cirantalara, düzenleyene ve poliçe dolayısıyla borç altına girmiş diğer kişilere başvurabilir (m.713/1). Hamil aşağıdaki hâllerde vadeden önce de başvurabilir (m.713/2):
- Kabulden tamamen veya kısmen kaçınılması,
- Muhatabın, kabul etmiş olsun olmasın, iflası, ödemelerini tatil etmesi veya aleyhindeki icra takibinin semeresiz kalması,
- Kabule arzı yasaklanmış poliçenin düzenleyeninin iflası.
Protesto
Kabul etmeme veya ödememe, noter tarafından düzenlenen resmî bir belge olan protesto ile tespit edilmelidir (m.714/1, m.715). Belirli günde veya belirli süre sonra ödenecek poliçede ödememe protestosu, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilir (m.714/3). Kabul etmeme protestosu çekilmişse ayrıca ödeme için ibraza ve ödememe protestosuna gerek kalmaz (m.714/4). Noterin imzaladığı protesto, kanuna uygun düzenlenmemiş veya kayıtları yanlış olsa da geçerlidir (m.721).
“Gidersiz” / “protestosuz” kaydı: Düzenleyen, ciranta veya aval veren bu kaydı yazıp imzalayarak hamili protesto yükünden kurtarabilir. Kayıt hamili süresinde ibraz ve ihbar yükümlülüklerinden kurtarmaz. Düzenleyenin koyduğu kayıt bütün borçlular hakkında, ciranta veya aval verenin koyduğu kayıt ise yalnız onun hakkında hüküm doğurur (m.722).
İhbar
Hamil, protesto gününü (gidersiz kaydı varsa ibraz gününü) izleyen dört iş günü içinde kendi cirantasına ve düzenleyene ihbarda bulunur. Her ciranta da aldığı ihbarı iki iş günü içinde kendi cirantasına iletir (m.723/1–2). İhbar yükümlülüğünün ihlali başvurma hakkını düşürmez. İhmal eden yalnızca doğan zarardan, poliçe bedeliyle sınırlı olarak sorumlu olur (m.723/7).
Başvurmanın kapsamı
| Hamil (m.725) | Ödeyen ciranta (m.726) |
|---|---|
| Ödenmeyen bedel ve şart kılınmışsa işlemiş faiz | Ödediği tutarın tamamı |
| Vadeden itibaren faiz | Ödeme tarihinden itibaren faiz |
| Protesto, ihbar ve diğer giderler | Yaptığı giderler |
| Bedelin binde üçünü aşmayan komisyon | Bedelin binde ikisini aşmayan komisyon |
Vadeden önce başvuruda bedelden iskonto yapılır (m.725/2). Başvurma hakkı olan kişi, aksine şart yoksa önceki borçlulardan biri üzerine görüldüğünde ödenecek yeni bir poliçe (retret) çekerek de başvurabilir (m.729).
Hakların düşmesi
Hamil; görüldüğünde veya görüldükten belirli süre sonra ödenecek poliçeyi ibraz süresini, protesto süresini ya da “gidersiz iade olunacaktır” kaydı varsa ödeme için ibraz süresini kaçırırsa, kabul eden hariç olmak üzere cirantalara, düzenleyene ve diğer borçlulara karşı haklarını kaybeder (m.730/1). Mücbir sebep hâlinde süreler uzar. Mücbir sebep vadeden itibaren otuz günden fazla sürerse ibraz ve protestoya gerek kalmadan başvurulabilir (m.731).
Araya girme, nüshalar ve suretler
Düzenleyen, ciranta veya aval veren, gerektiğinde poliçeyi kabul edecek veya ödeyecek bir kişi gösterebilir. Ayrıca muhatap dahil her üçüncü kişi araya girerek kabul veya ödemede bulunabilir (m.734). Araya girerek ödeme, en geç ödememe protestosu için öngörülen son günün ertesi günü yapılmalıdır (m.738/3). Ödeme yapan, lehine ödediği kişiye ve ona borçlu olanlara karşı hakları kazanır; lehine ödenenden sonra gelen borçlular kurtulur (m.742).
Poliçe sıra numaralı birden fazla nüsha olarak düzenlenebilir. Numara konmazsa her nüsha ayrı poliçe sayılır (m.743/2). Hamil ayrıca poliçenin suretini çıkarabilir. Suret aslı gibi ciro edilebilir ve aval taahhüdüne konu olabilir (m.746/3).
Özet
- Poliçe üç taraflı bir havaledir. Muhatap kabul edene kadar borçlu değildir, kabulle asıl borçlu olur.
- Sekiz zorunlu unsur vardır. Vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri tamamlanabilir; düzenlenme tarihi tamamlanamaz.
- Dört vade türü dışındaki ve taksitli vadeler poliçeyi batıl kılar. Faiz şartı yalnız görüldüğünde ve görüldükten süre sonra vadelerde geçerlidir.
- Düzenleyen kabul etmemeden sorumsuzluk şartı koyabilir, ödememeden sorumsuzluk şartı ise yazılmamış sayılır.
- Ödeme için ibraz ve ödememe protestosu: vade günü ve izleyen 2 iş günü. Görüldüğünde ödenecek poliçede ibraz süresi 1 yıldır.
- Protesto noterce düzenlenir. Gidersiz kaydı protestoyu kaldırır, ibraz ve ihbarı kaldırmaz.
- İhbar: hamil 4, cirantalar 2 iş günü. İhmal hakkı düşürmez, tazminat doğurur.
- Süre kaçırılırsa kabul eden dışındaki borçlulara karşı haklar düşer. Zamanaşımı 3 yıl / 1 yıl / 6 aydır.