Bono (emre yazılı senet), düzenleyenin belirli bir bedeli belirli bir vadede lehtara veya onun emrine ödemeyi kayıtsız ve şartsız vaat ettiği kambiyo senedidir. Poliçeden farkı, ortada bir havalenin ve muhatabın bulunmamasıdır: Bonoda ödeme sözünü veren kişi bizzat düzenleyendir. Gündelik ticarette, taksitli satışlarda ve borç ilişkilerinde en çok kullanılan kambiyo senedi olduğu için icra hukuku ve ticaret hukuku sınavlarında da en çok bonodan soru gelir.
Bononun unsurları
Bu iki unsura ek olarak bono şunları içerir: vade (c), ödeme yeri (d), kime veya kimin emrine ödeneceği (e), düzenlenme tarihi ve yeri (f) ve düzenleyenin imzası (g). Bonoda poliçeden farklı olarak muhatap unsuru yoktur.
Zorunlu unsurların açıklaması
- “Bono” veya “emre yazılı senet” kelimesi senet metninde yer almalıdır (m.776/1-a). “Senet”, “borç senedi” gibi genel ifadeler bu unsuru karşılamaz.
- Kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi: “Malların teslimi hâlinde ödeyeceğim” gibi bir koşul senedi bono olmaktan çıkarır. Bedel belirli olmalıdır.
- Lehtar: Bono hamiline düzenlenemez. Lehtarın adı gösterilmelidir. Hamiline yazılı bir ödeme vaadi bono sayılmaz.
- Düzenlenme tarihi: Tamamlanamayan unsurdur. Tarihsiz senet bono değildir. Tarih, zamanaşımı, ehliyet ve görüldüğünde ödenecek bonoda ibraz süresinin hesabı için önemlidir.
- İmza: El ile atılmalıdır (m.778/1-i ile m.756). Tüzel kişi adına atılan imzanın, temsil yetkisi olan kişiye ait olması gerekir.
Tamamlayıcı hükümler
Ayrıca açıklık yoksa düzenlenme yeri ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır (m.777/3). Düzenlenme yeri gösterilmemişse bono, düzenleyenin adı yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır (m.777/4). Hem ödeme yeri hem düzenlenme yeri hem de düzenleyenin adı yanında bir yer bulunmuyorsa eksiklik tamamlanamaz ve senet bono sayılmaz.
| Eksik unsur | Sonuç |
|---|---|
| Vade | Görüldüğünde ödenecek bono sayılır |
| Ödeme yeri | Düzenlenme yeri ödeme yeri sayılır |
| Düzenlenme yeri | Düzenleyenin adı yanındaki yer esas alınır |
| “Bono” kelimesi, ödeme vaadi, lehtar, düzenlenme tarihi, imza | Senet bono sayılmaz |
Vade ve taksitli bono
Bonoya poliçenin vadeye ilişkin m.703–707 hükümleri uygulanır (m.778/1-b). Bono görüldüğünde, görüldükten belirli süre sonra, düzenlenmeden belirli süre sonra veya belirli bir günde ödenecek şekilde düzenlenebilir. Birbirini izleyen birden çok vade içeren bono batıldır (m.703/2). Bu nedenle uygulamada taksitli borçlar için her taksite ayrı bono düzenlenir.
Poliçe hükümlerine yollama
TTK m.778 bonoya uygulanacak poliçe hükümlerini sayar. Uygulanan başlıca hükümler şunlardır:
- Ciro (m.681–690),
- Vade (m.703–707) ve ödeme (m.708–712),
- Ödememe hâlinde başvurma (m.713–727, m.729–732),
- Araya girerek ödeme (m.734, m.738–742),
- Suretler, değişiklik, zamanaşımı (m.746–751), iptal (m.757–765), süreler ve imza (m.752–756),
- Faiz şartı (m.675), bedeldeki farklılık (m.676), geçersiz ve yetkisiz imza (m.677–679), açık senet (m.680),
- Aval (m.700–702).
Uygulanmayan hükümler: Muhatap bulunmadığından kabule ilişkin hükümler (m.691–699) ve kabule bağlı araya girerek kabul hükümleri bonoya uygulanmaz. Nüshalara ilişkin m.743–745 de sayılmamıştır.
Aval karinesi
Bonoda aval, kimin hesabına verildiğini göstermezse düzenleyen hesabına verilmiş sayılır (m.778/4). Bonoda düzenleyen dışında kabul eden bulunmadığından poliçedeki karine aynen korunmuştur.
Düzenleyenin sorumluluğu
Bu hükmün sonuçları sınavda sık sorulur:
- Asıl borçlu düzenleyendir. Cirantalar ve avalistler başvuru (müracaat) borçlusudur.
- Hamil ibraz veya protesto süresini kaçırsa da düzenleyene karşı hakkını kaybetmez. m.730 kabul edeni hak düşürücü sonuçtan ayrı tutar, düzenleyen de kabul eden gibi sorumludur.
- Düzenleyene karşı zamanaşımı, kabul edene karşı olduğu gibi vadeden itibaren üç yıldır (m.749/1).
- Cirantalara karşı başvuru için süresinde protesto gerekir (gidersiz kaydı yoksa). Zamanaşımı protesto tarihinden, gidersiz kaydı varsa vadeden itibaren bir yıldır (m.749/2).
Görüldükten belirli süre sonra ödenecek bono
Kabul kurumu bulunmadığından vadenin başlangıcı vize ile belirlenir. Böyle bir bono, düzenlenmesinden itibaren bir yıl içinde (m.693) düzenleyene ibraz edilmelidir (m.779/2). Düzenleyen, ibraz gününü bono üzerine yazıp imzalayarak ibrazı doğrular ve süre bu tarihten işlemeye başlar. Düzenleyen vizeden kaçınırsa bu durum protesto ile belirlenir ve süre protesto gününden işler (m.779/3).
Bono ile poliçe ve çekin karşılaştırılması
| Ölçüt | Poliçe | Bono | Çek |
|---|---|---|---|
| Hukuki nitelik | Havale | Ödeme vaadi | Havale (bankaya) |
| Taraf sayısı | Düzenleyen, muhatap, lehtar | Düzenleyen, lehtar | Düzenleyen, muhatap banka, lehtar/hamil |
| Asıl borçlu | Kabul eden muhatap | Düzenleyen | Asıl borçlu yok; düzenleyen başvuru borçlusu |
| Kabul | Var | Yok | Yasak (m.784) |
| Hamiline düzenleme | Hayır | Hayır | Evet (m.785) |
| Vade | Dört vade türü | Dört vade türü | Yalnız görüldüğünde (m.795) |
Bono benzeri senetler ve teminat senedi
Emre yazılı ödeme vaadi: Metinde “bono” kelimesi bulunmayan, ama açıkça emre yazılı düzenlenen ve bononun diğer unsurlarını taşıyan ödeme vaatleri bono hükmündedir. Bunlara araya girerek ödemeye ilişkin hükümler ve İİK’nın kambiyo senetlerine özgü takip hükümleri uygulanmaz (m.830).
Teminat senedi: Uygulamada bir borcun güvencesi olarak bono verilmesi yaygındır. Senet metninde teminat amacıyla verildiği yazılı değilse bu durum, ancak taraflar arasında ileri sürülebilen kişisel bir def’idir. İyiniyetli hamile karşı ileri sürülemez (m.687). Teminat kaydı senet metninde yer alıyorsa, öğretide bunun senetten anlaşılan bir def’i olarak her hamile karşı ileri sürülebileceği kabul edilir. Kaydın senedin kambiyo niteliğini etkileyip etkilemediği ise tartışmalıdır.
Kambiyo takibi bakımından önemli noktalar
Bonoya dayanan alacaklı kambiyo senetlerine özgü haciz yoluna başvurabilir (İİK m.167). İcra memuru senedin kambiyo senedi niteliğini ve vadesinin gelip gelmediğini kendiliğinden inceler (İİK m.168/1). Borçlu, senedin bono niteliğinde olmadığını beş gün içinde şikâyet yoluyla, imzanın kendisine ait olmadığını ve borca itirazlarını da beş gün içinde icra mahkemesine bildirir (İİK m.168/3–5).
Özet
- Bono iki taraflı bir ödeme vaadidir. Muhatap ve kabul yoktur, hamiline düzenlenemez.
- Zorunlu unsurlar m.776’da yedi bent hâlinde sayılmıştır. Vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri tamamlanabilir; tarih, lehtar ve imza tamamlanamaz.
- Taksitli (birbirini izleyen vadeli) bono batıldır (m.703/2 ile m.778/1-b).
- Ciro, ödeme, başvurma, aval, zamanaşımı ve iptalde poliçe hükümleri uygulanır. Kabul hükümleri uygulanmaz (m.778).
- Kimin için verildiği belli olmayan aval düzenleyen için verilmiş sayılır (m.778/4).
- Düzenleyen kabul eden gibi sorumludur (m.779/1). Süre kaçırılsa da ona karşı hak düşmez; zamanaşımı vadeden itibaren 3 yıldır.
- Görüldükten süre sonra vadeli bonoda vade vize tarihinden, vizeden kaçınılırsa protesto tarihinden başlar (m.779/2–3).
- Emre yazılı ödeme vaadi bono hükmündedir; ancak kambiyo senetlerine özgü takibe konu olamaz (m.830).