Kambiyo senetleri; poliçe, bono ve çekten oluşan, para ödenmesine yönelik ve kanunda sınırlı olarak sayılmış kıymetli evrak grubudur. TTK bu üç senedi “Kambiyo Senetleri” başlığı altında düzenler. Temel düzenlemeyi poliçe için yapar, bono ve çek için de büyük ölçüde poliçe hükümlerine yollama yapar (m.778, m.818). Bu nedenle ortak hükümleri bilmek, üç senedin her birini ayrı ayrı ezberlemekten daha verimli bir çalışma yöntemidir. Ortak hükümlerin amacı, senedin dolaşımını hızlı ve güvenli kılmak ve iyiniyetli hamili korumaktır.
Kambiyo senetlerinin ortak nitelikleri
Kanuni tip ve sıkı şekil
Kambiyo senetleri kanunda sınırlı sayıda düzenlenmiştir. Taraflar yeni bir kambiyo senedi türü yaratamaz. Her senet için zorunlu unsurlar sayılmıştır: poliçe için m.671, bono için m.776, çek için m.780. Zorunlu bir unsur eksikse ve kanunun tamamlayıcı hükümleri (m.672, m.777, m.781) bu eksikliği gideremiyorsa belge kambiyo senedi sayılmaz. Bu durumda belge, şartları varsa adi bir borç ikrarı veya havale olarak ispat aracı işlevi görebilir; ancak kambiyo hukukuna özgü korumalardan ve takip yolundan yararlanamaz.
Kayıtsız ve şartsız ödeme
Poliçe ve çekte “kayıtsız ve şartsız havale”, bonoda “kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi” zorunlu unsurdur. Ödemeyi bir şarta veya karşı edimin ifasına bağlayan senet kambiyo senedi niteliği kazanmaz.
Soyutluk
Kambiyo senedinden doğan borç, senedin verilmesine yol açan temel ilişkiden (satım, kira, ödünç) bağımsızdır. Hamil, alacağını senede dayandırır; temel ilişkiyi ispatlamak zorunda değildir. Temel ilişkiye dayanan itirazlar ancak doğrudan taraflar arasında veya kötüniyetli hamile karşı ileri sürülebilir.
Doğuştan emre yazılı olma
Poliçe ve bono, açıkça emre yazılı olmasa da ciro ile devredilebilir (m.681/1, m.778/1-a). Belli bir kişi lehine düzenlenen çek için de durum aynıdır (m.788/1). Çek ayrıca hamiline de düzenlenebilir (m.785).
Borçlanma ehliyeti ve imzalar
Kambiyo senedi ile borçlanmak için ayrı bir “kambiyo ehliyeti” aranmaz. Fiil ehliyeti yeterlidir.
İmzaların bağımsızlığı
Her imza, kendi başına ve bağımsız bir borç doğurur. Düzenleyenin imzası sahte olsa bile senedi geçerli biçimde ciro eden kişi veya aval veren kişi sorumlu olur. Bu ilke hamilin güvenini korur: Hamil, senetteki her imzayı tek tek araştırmak zorunda kalmaz.
Yetkisiz temsil ve yetkinin aşılması
Temsil yetkisi olmadığı hâlde başkası adına senede imza atan kişi, senetten bizzat sorumludur. Ödeme yaparsa, temsil edildiği iddia edilen kişinin sahip olabileceği haklara sahip olur. Yetkisini aşan temsilci için de aynı kural geçerlidir (m.678). Temsil edildiği ileri sürülen kişi ise, temsile icazet vermedikçe borç altına girmez.
El ile imza zorunluluğu
Kaşe, faksimile, parmak izi veya onaylı işaret imza yerine geçmez. Bu hüküm bono (m.778/1-i) ve çek (m.818/1-r) için de geçerlidir. İmza atamayan bir kişi kambiyo senedi ile borç altına giremez. Bunun yerine genel hükümlere göre başka bir borç doğurucu işlem yapabilir.
Açık senet (beyaz senet)
Tedavüle çıkarılırken tam doldurulmamış bir senet, aradaki anlaşmalara aykırı biçimde doldurulursa, anlaşmaya uyulmadığı iddiası hamile karşı ileri sürülemez. Hamil senedi kötüniyetle iktisap etmişse veya iktisap sırasında ona ağır kusur yüklenebiliyorsa durum farklıdır (m.680). Açık senet, düzenlendiği anda eksik olan ama sonradan doldurulma yetkisiyle verilen senettir. Senet, hamil tarafından doldurulduğu anda kambiyo senedi niteliği kazanır. Takip veya dava açılırken bütün zorunlu unsurlar tamamlanmış olmalıdır.
Bedel ve metin değişikliği
- Bedeldeki farklılık: Bedel hem yazıyla hem rakamla gösterilmiş ve aralarında fark varsa yazıyla gösterilen bedel esas alınır. Bedel yalnızca yazıyla ya da yalnızca rakamla birden çok kez gösterilmiş ve farklıysa en az olan bedel geçerlidir (m.676). Hüküm bono ve çeke de uygulanır.
- Metnin değiştirilmesi: Senet metni değiştirilirse, değişiklikten sonra imza atanlar değişmiş metne, değişiklikten önce imza atanlar ise eski metne göre sorumludur (m.748). Tahrifat senedi tümüyle geçersiz kılmaz; her borçlunun sorumluluğu kendi imza anındaki metne göre belirlenir.
Müteselsil sorumluluk ve başvurma
Senedi düzenleyen, kabul eden, ciro eden ve aval veren kişiler hamile karşı müteselsilen sorumludur. Hamil, bunların borçlanma sırasına bağlı kalmadan birine, birkaçına veya hepsine birden başvurabilir. Birine başvurması, diğerlerine karşı haklarını ortadan kaldırmaz (m.724). Senedi ödeyen borçlu da kendinden önce gelenlere aynı yolla başvurur.
Bu teselsül, TBK’daki klasik müteselsil borçluluktan farklıdır. Kambiyo senedinde borçlular arasında bir sıra vardır. Ödeme yapan, yalnızca kendinden önce gelenlere başvurabilir; kendinden sonra gelenler borçtan kurtulur. Ayrıca iç ilişkide paylaştırma yapılmaz, ödeyen önceki borçludan tutarın tamamını ister (m.726).
Ortak süre kuralları
| Kural | Hüküm |
|---|---|
| Tatil günü | Vade veya sürenin son günü pazar ya da resmî tatile rastlarsa ilk iş gününe uzar (m.752, çekte m.816) |
| Sürenin hesabı | Sürenin başladığı gün hesaba katılmaz (m.753, çekte m.817) |
| Atıfet süresi | Kanuni veya yargısal mehil verilemez (m.754) |
| İşlemin yeri | İbraz, protesto gibi işlemler kişinin ticaret yerinde, yoksa konutunda yapılır (m.755) |
Zamanaşımı
| Senet ve borçlu | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Poliçe – kabul eden (asıl borçlu) | 3 yıl | Vade |
| Bono – düzenleyen (m.779/1 ile kabul eden gibi) | 3 yıl | Vade |
| Poliçe/bono – hamilin cirantalara ve düzenleyene (poliçede) başvurusu | 1 yıl | Süresinde çekilen protesto, “gidersiz” kaydı varsa vade |
| Poliçe/bono – cirantanın diğer cirantalara başvurusu | 6 ay | Ödeme veya kendisine dava açılması |
| Çek – hamilin bütün çek borçlularına başvurusu | 3 yıl | İbraz süresinin bitimi (m.814/1) |
| Çek – çek borçlularının birbirine başvurusu | 3 yıl | Ödeme veya kendisine dava açılması (m.814/2) |
Zamanaşımı; dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbarı veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir (m.750). Kesme işlemi yalnızca kime karşı yapıldıysa ona karşı hüküm doğurur ve kesilmeden sonra aynı uzunlukta yeni süre başlar (m.751). Bu kural, TBK’daki müteselsil borçlulukta birine karşı kesilen zamanaşımının diğerlerine de etki etmesi ilkesinden ayrılır.
Sebepsiz zenginleşme davası
Zamanaşımı veya hakların korunması için gerekli işlemlerin (ibraz, protesto) ihmal edilmesi nedeniyle düzenleyenin veya kabul edenin kambiyo borcu düşmüş olabilir. Bu durumda bu kişiler, hamilin zararına zenginleştikleri ölçüde hamile karşı borçlu kalır (m.732/1). Bu istem, cirantalara karşı ileri sürülemez (m.732/3). Zamanaşımı, senedin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen tarihten itibaren bir yıldır. Zenginleşmediğini ispat yükü ise bunu iddia eden borçluya aittir (m.732/4). Hüküm bono (m.778/1-d) ve çek (m.818/1-m) için de geçerlidir.
Kambiyo senetlerine özgü takip
Alacağı çek, poliçe veya bonoya dayanan alacaklı, alacak rehinle teminat altına alınmış olsa bile kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla veya borçlu iflasa tabiyse iflas yoluyla takip yapabilir (İİK m.167). Bu yolda ödeme emrine itiraz icra dairesine değil, beş gün içinde icra mahkemesine yapılır. Senedin kambiyo senedi niteliğinde olmadığına ilişkin şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz ayrı ayrı düzenlenmiştir (İİK m.168/3–5, m.169, m.170, m.170/a). Emre yazılı havale ve emre yazılı ödeme vaadi poliçe veya bono hükmünde olsa da bu özel takip yolu onlara uygulanmaz (TTK m.829, m.830/2).
Özet
- Kambiyo senetleri poliçe, bono ve çektir. Bunlar sınırlı sayıdadır, sıkı şekle tabidir, soyuttur ve doğuştan emre yazılıdır.
- Sözleşme ehliyeti kambiyo borçlanması için yeterlidir (m.670).
- Her imza bağımsızdır. Sahte veya ehliyetsiz imza diğer imzaları etkilemez (m.677). Yetkisiz temsilci bizzat sorumludur (m.678).
- İmza el ile atılmalıdır. Kaşe, mekanik araç ve onaylı işaret imza yerine geçmez (m.756).
- Açık senetteki anlaşmaya aykırı doldurma, kötüniyetli veya ağır kusurlu hamil dışında ileri sürülemez (m.680).
- Yazı ile rakam farklıysa yazı, aynı tür gösterimler farklıysa en az bedel esas alınır (m.676).
- Bütün imza sahipleri hamile karşı müteselsil sorumludur. Ödeyen yalnızca kendinden öncekilere başvurur (m.724, m.726).
- Zamanaşımı: asıl borçluya 3 yıl, başvuru borçlularına 1 yıl, cirantalar arası 6 ay; çekte 3 yıl ve 3 yıl. Kesilme kişiseldir (m.751).