Ciro ve aval, kambiyo senedi üzerine sonradan eklenen ve senetten doğan borçlu sayısını artıran iki işlemdir. Ciro, senedin ve ondan doğan hakların devrine yarar; aynı zamanda devredeni de senetten sorumlu kılar. Aval ise senet borçlularından birinin borcunu teminat altına alan kambiyo hukukuna özgü bir güvencedir. Her iki kurum da poliçe için düzenlenmiş, bono (m.778) ve çek (m.789 vd., m.794, m.818) için de büyük ölçüde aynen kabul edilmiştir.
Ciro
Kavram ve devredilebilirlik
Ciro, emre yazılı bir senedin hamili (ciranta) tarafından senet üzerine yazılan ve senedi bir başkasına (ciro edilen) devretmeye yönelen beyandır. Her poliçe, açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yoluyla devredilebilir (m.681/1). Düzenleyen “emre yazılı değildir” veya benzeri bir kayıt koymuşsa senet ancak alacağın temliki yoluyla devredilir ve temlikin sonuçlarını doğurur (m.681/2). Ciro, senedi kabul etmiş olsun olmasın muhataba, düzenleyene veya diğer bir borçluya da yapılabilir (geri ciro); bu kişiler senedi yeniden ciro edebilir (m.681/3).
Cironun şartları ve şekli
Ciro senet üzerine veya senede bağlanan alonj üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır (m.683/1). Şarta bağlanan ciro geçerlidir, yalnızca şart yazılmamış sayılır. Kısmi ciro ise tümüyle batıldır.
Tam ciro, ciro edilenin adını içerir. Beyaz ciro ise yalnızca cirantanın imzasından ibaret olabilir. Beyaz ciro senedin arkasına veya alonja atılmalıdır; çünkü senedin ön yüzüne atılan imza kural olarak aval sayılır (m.701/3).
Cironun işlevleri
- Devir işlevi: Ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle senetten doğan bütün haklar devredilir (m.684/1). Beyaz ciro ile senedi alan hamil, ciroyu kendi veya başkası adına doldurabilir, senedi yeniden beyaz veya tam ciro ile devredebilir ya da hiç ciro etmeden teslimle başkasına verebilir (m.684/2). Son yolda senette imzası bulunmadığı için hamil başvuru borçlusu olmaz.
- Teminat işlevi: Aksi şart edilmedikçe ciranta senedin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sorumludur (m.685/1). Ciranta “kendimi sorumlu tutmam” (sorumsuzluk kaydı) koyarak sorumluluğunu kaldırabilir. Senedin yeniden ciro edilmesini de yasaklayabilir. Bu durumda yalnızca kendisinden sonra senedi ciro yoluyla edinenlere karşı sorumlu olmaz (m.685/2).
- Meşruiyet işlevi: Senedi elinde bulunduran kişi, hakkı birbirine bağlı ve kesintisiz cirolardan anlaşılıyorsa, son ciro beyaz ciro olsa bile yetkili hamil sayılır. Çizilmiş cirolar yazılmamış hükmündedir. Beyaz ciroyu başka bir ciro izliyorsa, bu son ciroyu imzalayan kişi senedi beyaz ciro ile edinmiş sayılır (m.686/1).
Bu hüküm kambiyo senetlerinde iyiniyetli iktisabı düzenler. Senet çalınmış veya kaybolmuş olsa bile, düzenli ciro silsilesine dayanan iyiniyetli ve ağır kusursuz hamil senedin maliki olur. Ödeyen kişi ciroların düzenli teselsülünü incelemekle yükümlüdür; imzaların gerçekliğini araştırmak zorunda değildir (m.710/3, çekte m.801).
Ciro çeşitleri
| Ciro türü | Kayıt | Sonuç |
|---|---|---|
| Tam (temlik) cirosu | Ciro edilenin adı | Bütün haklar devredilir, ciranta sorumlu olur |
| Beyaz ciro | Yalnız imza veya “hamiline” | Tam ciro gibi devreder (m.682/3, m.684/2) |
| Tahsil (vekâlet) cirosu | “Bedeli tahsil içindir”, “vekâleten” | Hamil hakları kullanır, yalnız tahsil cirosu yapabilir. Borçlular yalnız cirantaya karşı def’ilerini ileri sürer. Yetki cirantanın ölümü veya ehliyet kaybıyla sona ermez (m.688) |
| Rehin (teminat) cirosu | “Bedeli teminattır”, “bedeli rehindir” | Hamil bütün hakları kullanır. Yaptığı ciro tahsil cirosu hükmündedir. Borçlular cirantaya karşı def’ilerini kural olarak hamile ileri süremez (m.689) |
| Vadeden sonra ciro | Vade geçmiş, protesto çekilmemiş, süre dolmamış | Vadeden önceki ciro gibidir (m.690/1) |
| Protestodan veya protesto süresinden sonra ciro | — | Yalnız alacağın temliki hükümlerini doğurur (m.690/1). Çekte ibraz süresinden sonraki ciro da böyledir (m.793) |
Tarihsiz bir cironun, aksi ispatlanıncaya kadar protesto süresinin geçmesinden önce yapıldığı kabul edilir (m.690/2, çekte m.793/2).
Aval
Kavram ve tarafları
Aval, senet bedelinin ödenmesinin tamamen veya kısmen teminat altına alınmasıdır (m.700/1). Aval veren kişiye avalist (aval veren), lehine aval verilen borçluya avalat denir. Aval, üçüncü bir kişi tarafından veya senet üzerinde zaten imzası bulunan bir kişi tarafından da verilebilir (m.700/2). Çekte muhatap banka aval veremez (m.794/2).
Şekil
Aval şerhi senet veya alonj üzerine yazılır. “Aval içindir” veya eş anlamlı bir ibareyle ifade edilir ve aval veren tarafından imzalanır (m.701/1–2).
Bonoda da kimin hesabına verildiği belirtilmeyen aval düzenleyen için verilmiş sayılır (m.778/4). Poliçede muhatabın ön yüze attığı tek imza aval değil, kabul hükmündedir (m.695/1).
Avalistin sorumluluğu
Bu hükümden üç kural çıkar:
- Aynen onun gibi sorumluluk: Avalistin sorumluluğunun türü ve kapsamı avalatınkiyle aynıdır. Bono düzenleyeni için aval veren, düzenleyen gibi asıl borçlu konumundadır. Bu nedenle protesto çekilmemiş olsa da ona başvurulabilir ve ona karşı zamanaşımı vadeden itibaren üç yıldır. Ciranta için aval veren ise ciranta gibi başvuru borçlusudur; süresinde protesto çekilmezse onun sorumluluğu da düşer.
- Bağımsızlık: Avalatın borcu, ehliyetsizlik veya sahtelik gibi şekil dışı bir nedenle geçersiz olsa da aval geçerlidir. Yalnızca şekle ilişkin noksan, yani senedin baştan kambiyo senedi niteliğini taşımaması avalisti de kurtarır.
- Rücu: Ödeyen avalist, lehine aval verdiği kişiye ve ona karşı senetten sorumlu olanlara karşı senetten doğan hakları kazanır (m.702/3).
Aval ile kefaletin farkları
| Ölçüt | Aval | Adi kefalet (TBK) |
|---|---|---|
| Dayanak | Kambiyo senedi üzerinde tek taraflı beyan | Alacaklı ile kefil arasında sözleşme |
| Şekil | “Aval içindir” ve imza; ön yüzdeki imza aval karinesi | TBK’daki sıkı şekil (yazılı şekil, azami miktar, tarih vb.) |
| Bağımsızlık | Asıl borç şekil dışı nedenle batıl olsa da geçerli (m.702/2) | Fer’idir; asıl borç geçersizse kefalet de doğmaz |
| Sorumluluk | Avalat gibi, hamile karşı müteselsil (m.724) | Adi kefalette önce asıl borçluya başvurulur |
| Devir | Senetle birlikte cirolarla dolaşır | Alacakla birlikte geçer |
Özet
- Her poliçe ve bono ile belli kişi lehine çek kanunen ciro edilebilir. “Emre yazılı değildir” kaydı varsa devir ancak temlikle olur.
- Ciro kayıtsız şartsızdır: Şart yazılmamış sayılır, kısmi ciro batıldır, hamiline ciro beyaz ciro hükmündedir.
- Beyaz ciro senedin arkasına veya alonja atılır. Ön yüzdeki imza aval sayılır.
- Cironun üç işlevi devir, teminat ve meşruiyettir. Kötüniyetli veya ağır kusurlu olmayan hamil, senedi geri vermekle yükümlü değildir (m.686/2).
- Tahsil cirosunda def’iler kesilmez. Rehin cirosunda kesilir. Protestodan sonraki ciro temlik hükmündedir.
- Aval, senet borcunun tamamen veya kısmen teminat altına alınmasıdır. Kimin için verildiği belirtilmezse düzenleyen için verilmiş sayılır.
- Avalist, avalatı gibi sorumludur. Asıl borç şekil dışı nedenle batılsa da aval geçerlidir.