Çek

Çek, düzenleyenin bankaya (muhatap), kendi nezdindeki karşılıktan belirli bir bedeli lehtara veya hamile ödemesi için verdiği kayıtsız ve şartsız havaleyi içeren kambiyo senedidir. Yapısı poliçeye benzer; ancak çek bir kredi aracı değil, ödeme aracı olarak tasarlanmıştır. Bu yüzden vadesi yoktur, görüldüğünde ödenir ve kabul edilemez. Türkiye’de çek, TTK’nın yanında 5941 sayılı Çek Kanunu ile de düzenlenir. Bu kanun çek defterlerini, bankanın ödeme yükümlülüğünü ve karşılıksız çekin yaptırımlarını belirler.

Şekil şartları

Çek şu unsurları içerir (TTK m.780/1):

1. Senet metninde “çek” kelimesi,
2. Belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havale,
3. Muhatabın ticaret unvanı,
4. Ödeme yeri,
5. Düzenlenme tarihi ve yeri,
6. Düzenleyenin imzası,
7. Banka tarafından verilen seri numarası,
8. Karekod.

Seri numarası ve karekod 6728 sayılı Kanunla eklenmiştir. Yabancı banka tarafından bastırılan çeklerde bunların bulunmaması geçerliliği etkilemez (m.781/4). Ödeme yeri gösterilmemişse muhatabın ticaret unvanı yanındaki yer, birden çok yer varsa ilk gösterilen yer, hiç yoksa muhatabın merkezi ödeme yeri sayılır (m.781/2). Düzenlenme yeri yoksa düzenleyenin adı yanındaki yer esas alınır (m.781/3). Vade ve lehtar çekin zorunlu unsuru değildir.

5941 sayılı Kanun çek yapraklarına hesap numarası, şube adı, hesap sahibinin kimlik ve vergi bilgileri ile basım tarihi gibi bilgilerin yazılmasını öngörür (5941 m.2/7). TTK’daki unsurları taşıması kaydıyla, bu koşullara aykırılık çekin geçerliliğini etkilemez (5941 m.2/9).

Muhatap, karşılık ve kabul yasağı

Çek düzenlenebilmesi için muhatap nezdinde düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılık ve çek düzenleme konusunda açık veya örtülü bir anlaşma bulunmalıdır. Ancak bu şartlara uyulmaması senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez (m.783/1). Karşılık kısmen varsa banka o tutarı ödemekle yükümlüdür (m.783/2). Karşılıksız çek düzenleyen, karşılıksız kalan bedelin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduğu gibi hamilin zararını da tazmin eder (m.783/3).

Çekte kabul yasaktır. Çek üzerine yazılan kabul kaydı yazılmamış sayılır (m.784). Muhatap banka çek üzerinde aval da veremez (m.794/2). Ciro edemez; muhatabın cirosu batıldır (m.789/2).

Lehtar türleri

Çek; “emre yazılı” kaydıyla veya kayıtsız olarak belli bir kişiye (emre yazılı çek), “emre yazılı değildir” kaydıyla belli bir kişiye (nama yazılı çek) veya hamile ödenmek üzere düzenlenebilir (m.785/1). “Veya hamiline” ibaresi eklenmiş ya da lehtarı gösterilmemiş çek hamiline yazılı sayılır (m.785/2–3). Hamiline yazılı çek üzerine yapılan ciro cirantayı başvurma hükümlerine göre sorumlu kılar; ancak çeki emre yazılı hâle getirmez (m.791). Hamiline düzenlenecek çeklerde “hamiline” ibaresi matbu olan özel çek yapraklarının kullanılması zorunludur (5941 m.2/6). Çekte konan faiz şartı yazılmamış sayılır (m.786).

Görüldüğünde ödeme ve ileri tarihli çek

Uygulamada çekler, üzerine gerçek düzenlenme gününden sonraki bir tarih yazılarak ileri tarihli olarak verilir ve bu yolla vadeli ödeme aracına dönüşür. TTK m.795/2 bu durumda bile çekin ibraz günü ödeneceğini söyler. Ancak 5941 sayılı Kanunun geçici maddesi bu kuralı geçici olarak askıya almıştır:

Bu tarih, 7566 sayılı Kanunla 31/12/2025’ten 31/12/2028’e uzatılmıştır. Dolayısıyla 2028 sonuna kadar ileri tarihli bir çek, üzerindeki tarihten önce bankaya ibraz edilirse ibraz hükümsüzdür. Ayrıca düzenleme tarihinden önce ibraz edilip ödenmeyen çekle ilgili hukuki takip yapılamaz. Takip için çekin, üzerindeki tarihe göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmesi ve “karşılıksızdır” işlemine tabi tutulması şarttır (5941 m.3/8).

İbraz süreleri

Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Son gün tatile rastlarsa ilk iş gününe uzar (m.816). Takas odasına ibraz, ödeme için ibraz yerine geçer (m.798).

Çekten cayma: Düzenleyenin çekten cayması ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm doğurur. Caymamışsa banka ibraz süresinden sonra da ödeyebilir (m.799). Çek tedavüle çıktıktan sonra düzenleyenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi veya iflası çekin geçerliliğini etkilemez (m.800).

Çizgili çek ve hesaba geçirilecek çek

• Genel çizgili çek: Ön yüze iki paralel çizgi çekilir, arasına bir şey yazılmaz veya “banka” yazılır. Banka bu çeki yalnızca bir bankaya veya kendi müşterisine öder (m.803/3, m.804/1).
• Özel çizgili çek: Çizgiler arasına bir bankanın unvanı yazılır. Çek yalnızca o bankaya ödenir (m.803/4, m.804/2). Genel çizgi özele dönüştürülebilir, özel çizgi genele dönüştürülemez. Çizgilerin silinmesi hükümsüzdür (m.803/5–6).
• Hesaba geçirilecek çek: “Hesaba geçirilecektir” kaydı nakden ödemeyi engeller. Ödeme yalnız kayden yapılabilir ve kaydın çizilmesi geçersizdir (m.805).

Ödememe ve başvurma

Süresinde ibraz edilen çekin ödenmediği; noterce düzenlenen protesto ile, muhatabın ibraz gününü gösteren tarihli beyanıyla (uygulamadaki “karşılıksızdır” şerhi) veya takas odasının tarihli beyanıyla belirlenirse hamil cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir (m.808). Bu belirleme ibraz süresi içinde yapılmalıdır. İbraz son gün yapılmışsa izleyen iş gününde de yapılabilir (m.809).

Hamil başvuru yoluyla ödenmeyen bedeli, ibraz gününden itibaren faizi, giderleri ve bedelin binde üçünü aşmayan komisyonu isteyebilir (m.810). Çekte asıl borçlu yoktur; düzenleyen de başvuru borçlusudur. Bu yüzden süresinde ibraz ve ödememe tespiti yapılmazsa düzenleyen dahil bütün çek borçlularına karşı başvurma hakkı kaybedilir. Geriye ancak sebepsiz zenginleşme istemi kalır (m.818/1-m ile m.732).

Zamanaşımı: Hamilin bütün çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıldır. Çek borçlularının birbirine karşı hakları da ödeme veya dava tarihinden itibaren üç yıldır (m.814).

Sahte veya tahrif edilmiş çek: Bu çeki ödemekten doğan zarar bankaya aittir. Düzenleyen olarak gösterilen kişiye, çek defterini iyi saklamamak gibi bir kusur yüklenebiliyorsa sonuç değişir (m.812).

Bankanın ödeme yükümlülüğü (5941 m.3)

Muhatap banka, düzenleyen dışındaki hamile süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda gösterilen bir tutarı, karşılık olmasa bile ödemekle yükümlüdür. Kanun metninde bu tutar “bin Türk Lirası” olarak yazılıdır. Tutar her yıl Ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından fiyat endekslerine göre belirlenir ve Resmî Gazete’de yayımlanır (5941 m.3/3). Çek, üzerindeki baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmezse bankanın bu sorumluluğu sona erer (5941 m.3/9). Karşılığı bulunduğu hâlde ödemeyi geciktiren banka, her gün için binde üç gecikme cezası öder (5941 m.3/7).

Karşılıksız çekin yaptırımları (5941 m.5–7)

Bu hükmün temel unsurları şunlardır:

• Suç şikâyete bağlıdır. Ancak çek süresinde ibraz edilmiş ve “karşılıksızdır” işlemi yapılmış olmalıdır.
• Adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (5941 m.5/1).
• Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder. Yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak bu yasak resen konur.
• Davalar icra mahkemesinde görülür.
• Çek karşılığını bulundurmakla yükümlü kişi hesap sahibidir. Tüzel kişide bu yükümlülük, mali işlerden sorumlu yönetim organı üyesine, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişilere aittir (5941 m.5/2).
• Gerçek kişi hesap sahibi, kendi adına çek düzenlemesi için başkasını temsilci tayin edemez. Böyle düzenlenen çekte hukuki ve cezai sorumluluk hesap sahibine aittir (5941 m.5/3).
• Ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (5941 m.5/10). Ödenmeyen adli para cezası, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden doğrudan hapse çevrilir (5941 m.5/11).

Etkin pişmanlık: Karşılıksız kalan çek bedeli, kanuni ibraz tarihinden itibaren ticari işlerdeki temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse yargılama aşamasında davanın düşmesine, kesinleşmeden sonra ise hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Şikâyetten vazgeçme de aynı sonucu doğurur (5941 m.6/1–2). Yasağın kaldırılması, cezanın infazından itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulmasından itibaren on yıl geçtikten sonra da istenebilir (5941 m.6/3).

Diğer suçlar: Yasağa rağmen çek düzenlemek bir yıldan üç yıla kadar hapis (5941 m.7/6), tacirin ticari işlerinde tacir olmayan kişinin çek defterini kullanmak altı aydan iki yıla kadar hapis gerektirir (5941 m.7/1).

Özet

• Çek, bankaya verilmiş görüldüğünde ödenecek bir havaledir. Türkiye’de muhatap yalnız banka olabilir; banka dışındaki kişiye çekilen çek havale hükmündedir (m.782).
• Zorunlu unsurlar sekiz tanedir; seri numarası ve karekod bunlara dahildir. Vade ve lehtar zorunlu değildir.
• Karşılık yokluğu çekin geçerliliğini etkilemez. Düzenleyen karşılıksız bedelin %10’u ve zarardan sorumludur (m.783).
• Kabul yasaktır. Faiz şartı yazılmamış sayılır. Muhatabın cirosu batıl, lehine cirosu makbuz hükmündedir.
• İbraz süreleri 10 gün, 1 ay ve 3 aydır; süre düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. 31/12/2028’e kadar ileri tarihli çekin erken ibrazı geçersizdir.
• Başvurma için süresinde ibraz ve protesto, banka beyanı ya da takas odası beyanı gerekir. Zamanaşımı 3 yıl ve 3 yıldır (m.814).
• Karşılıksız çek: şikâyete bağlı, icra mahkemesinde görülen adli para cezası ve çek düzenleme yasağı; faiziyle ödeme veya şikâyetten vazgeçme ile ortadan kalkar.