Ücret, iş sözleşmesinde işverenin asli edimi ve çoğu işçi için tek geçim kaynağıdır. Bu nedenle kanun koyucu ücreti yalnızca bir sözleşme borcu olarak bırakmamış; asgari sınırını, ödeme zamanını ve şeklini, haczini ve takasını, ödenmemesinin yaptırımlarını ayrıntılı ve büyük ölçüde emredici kurallarla düzenlemiştir. İş Kanunu’nun bu hükümleri, TBK’nin hizmet sözleşmesine ilişkin ücret hükümleriyle birlikte uygulanır.
Ücretin tanımı ve unsurları
Tanımın unsurları şunlardır: ücret bir iş karşılığıdır, işveren veya üçüncü kişilerce sağlanabilir (örneğin yüzde usulünde müşterilerden toplanan paralar) ve para ile ödenir. İşveren, sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde belirlenen ücreti, hüküm yoksa asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücreti ödemekle yükümlüdür (TBK m.401).
Asıl ücret ve ücret ekleri
Öğretide asıl (çıplak) ücret, işçinin iş karşılığı düzenli aldığı temel ücreti; giydirilmiş ücret ise buna para veya para ile ölçülebilen menfaatlerin (yemek, yol, düzenli ikramiye gibi) eklenmesiyle bulunan tutarı ifade eder. Bu ayrım önemlidir: Bildirim süresine ait ücret ve ihbar tazminatının hesabında, m.32/1’deki ücrete ek olarak işçiye sağlanan para veya para ile ölçülebilen menfaatler de dikkate alınır (İş K. m.17/son).
Başlıca ücret ekleri ve ücret türleri:
- Prim ve ikramiye: İşveren bayram, yılbaşı gibi günlerde özel ikramiye verebilir; işçinin talep hakkı ancak anlaşma, çalışma şartı veya işverenin tek taraflı taahhüdü varsa doğar. Sözleşme ikramiye döneminden önce sona ererse çalışılan süreye düşen kısım ödenir (TBK m.405).
- İşin sonucundan pay: Üretilenden, cirodan veya kârdan pay kararlaştırılabilir (TBK m.403); cirodan veya kârdan pay, hesap dönemini izleyen en geç üç ay içinde belirlenip ödenir (TBK m.406/3).
- Komisyon: Belli işlerde aracılık karşılığı ödenen ücrettir (TBK m.404).
- Parça başı ve götürü ücret: İşçiye yeterli iş verilmezse, işveren zaman esasına göre ücret farkını ödemek zorundadır; aksi hâlde işçinin haklı fesih imkânı doğar (İş K. m.24/II-f; TBK m.411).
- Yüzde (servis) usulü: Otel, lokanta ve benzeri yerlerde müşterilerden alınan yüzdeler tüm işçilere eksiksiz ödenir (İş K. m.51).
Asgari ücret
İş sözleşmesiyle çalışan ve İş Kanunu kapsamında olan veya olmayan her türlü işçinin ücretlerinin asgari sınırı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir (İş K. m.39/1). Komisyon kararları kesindir ve Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer (m.39/3). Asgari ücretin altında ücret kararlaştırılması geçersizdir; bu durumda asgari ücret uygulanır.
Ücretin ödenmesi
Para ve yer
Ücret, prim, ikramiye ve benzeri istihkaklar kural olarak Türk parası ile işyerinde veya özel olarak açılan banka hesabına ödenir. Yabancı para olarak kararlaştırılmışsa ödeme günündeki rayice göre Türk parasıyla ödeme yapılabilir (İş K. m.32/2). Ücretin bono, kupon veya parayı temsil ettiği iddia edilen bir senetle ödenmesi yasaktır (m.32/4). Meyhane ve benzeri eğlence yerlerinde ve perakende mal satan dükkân ve mağazalarda, buralarda çalışanlar hariç, ücret ödemesi yapılamaz (m.32/7).
Zaman
Sözleşmenin sona ermesinde işçinin ücreti ile sözleşme ve Kanundan doğan para ile ölçülebilir menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur (m.32/6). İşveren, işçinin zorunlu ihtiyacı doğduğunda ve hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumdaysa hizmetiyle orantılı avans vermekle yükümlüdür (TBK m.406/4).
Ücret hesap pusulası
İşveren, işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösteren imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır. Pusulada ödeme günü, dönemi, fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi eklemeler ile vergi, prim, avans, nafaka ve icra gibi kesintiler ayrı ayrı gösterilir (İş K. m.37).
Ücretin gününde ödenmemesi
İş K. m.34, işçiye etkili bir baskı aracı tanır:
- Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.
- İşçilerin bu nedenle kişisel kararlarına dayanarak çalışmaması sayısal olarak toplu nitelik kazansa dahi grev sayılmaz.
- Bu işçilerin sözleşmeleri çalışmadıkları için feshedilemez; yerlerine yeni işçi alınamaz ve işleri başkasına yaptırılamaz.
- Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır.
Bunun yanında, ücretin kanun veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi işçiye haklı nedenle derhal fesih hakkı verir (İş K. m.24/II-e). İşçi böylece hem çalışmaktan kaçınma hem de sözleşmeyi feshederek kıdem tazminatı talep etme seçeneklerine sahiptir.
Ücretin korunması
Haciz, devir ve takas sınırları
İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz; işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hâkimin takdir edeceği miktar bu paraya dahil değildir ve nafaka alacaklılarının hakları saklıdır (İş K. m.35). TBK m.410 aynı oranı rehin yasağını da ekleyerek tekrarlar.
İşveren, işçiden olan alacağını ücret borcuyla işçinin rızası olmadıkça takas edemez; ancak işçinin kasten sebep olduğu ve yargı kararıyla sabit zarardan doğan alacak, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir. Ücretin işveren lehine kullanılacağına ilişkin anlaşmalar geçersizdir (TBK m.407/2–3).
Ücretten indirim ve ücret kesme cezası
Çalışma sürelerinin yasal olarak indirilmesi, işverene düşen bir yasal yükümlülüğün yerine getirilmesi veya Kanunun herhangi bir hükmünün uygulanması gerekçesiyle ücretlerden hiçbir şekilde eksiltme yapılamaz (İş K. m.62).
İşveren, toplu sözleşme veya iş sözleşmelerinde gösterilen sebepler dışında ücret kesme cezası veremez (İş K. m.38). Kurallar:
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Dayanak | Yalnızca TİS veya iş sözleşmesinde gösterilen sebepler |
| Bildirim | Kesinti işçiye derhâl sebepleriyle birlikte bildirilir |
| Üst sınır | Ayda iki gündelik; parça başı veya iş miktarına göre ücrette iki günlük kazanç |
| Paranın akıbeti | İşverene kalmaz; kesildiği tarihten itibaren bir ay içinde işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için Bakanlık hesabına yatırılır |
Asıl işveren ve kamu idarelerinin sorumluluğu
Kamu idareleri ve asıl işverenler, müteahhide verdikleri yapım ve onarım işlerinde ücreti ödenmeyen işçilerin ücretlerini hakedişlerden öder; idarelerin sorumluluğu her hakediş dönemi için üç aylık ücret tutarıyla sınırlıdır (İş K. m.36/1–2). İşverenler, alt işverene iş verdiklerinde onların işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini başvuru üzerine veya aylık olarak resen kontrol etmek ve ödenmeyen ücretleri hakedişten keserek işçinin banka hesabına yatırmakla yükümlüdür (m.36/5).
Eşit ücret
Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz; cinsiyet nedeniyle özel koruyucu hükümlerin uygulanması da daha düşük ücreti haklı kılmaz (İş K. m.5/4–5).
İbra
İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesi, işçiyi korumak için sıkı şartlara bağlanmıştır (TBK m.420/2):
- Yazılı olmalı,
- İbra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık süre geçmiş olmalı,
- İbra konusu alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmeli,
- Ödeme hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılmalıdır.
Bu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri kesin olarak hükümsüzdür. Hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermeyen ibra belgeleri ise içerdikleri miktarla sınırlı makbuz hükmündedir (TBK m.420/3).
Zamanaşımı ve dava şartı
Yıllık izin ücreti ile kıdem, ihbar, kötüniyet ve eşit davranma ilkesine aykırı fesih tazminatlarının zamanaşımı da beş yıldır (İş K. Ek m.3). Ücret alacağı için açılacak davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (7036 s.K. m.3/1); bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da aynı kural uygulanır. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur (7036 s.K. m.3/17).
Özet
- Ücret, iş karşılığında işveren veya üçüncü kişilerce sağlanan ve para ile ödenen tutardır; sözleşmede hüküm yoksa emsal ücret ödenir.
- Asgari ücret en geç iki yılda bir komisyonca belirlenir ve kararları kesindir.
- Ücret Türk parasıyla, işyerinde veya bankada, en geç ayda bir ödenir; bono veya kuponla ödeme yasaktır.
- Ücreti yirmi gün içinde ödenmeyen işçi çalışmaktan kaçınabilir; bu grev sayılmaz ve fesih sebebi yapılamaz.
- Ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez ve devredilemez; nafaka alacakları saklıdır; takas için kural olarak işçinin rızası gerekir.
- Ücret kesme cezası ancak sözleşmede gösterilen sebeplerle ve ayda iki gündeliği aşmamak üzere verilebilir; para Bakanlık hesabına yatırılır.
- İbra; yazılı, sona ermeden en az bir ay sonra, tür ve miktar belirtilerek, tam ve banka aracılığıyla ödemeyle geçerlidir.
- Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır ve dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.