Çalışma süresine ilişkin kurallar, iş hukukunun en eski ve en koruyucu alanıdır: İşçinin sağlığını, dinlenme hakkını ve aile yaşamını korumak için işverenin işçiyi çalıştırabileceği süre sınırlandırılır, dinlenme ve izinler ise ücret güvencesiyle birlikte verilir. Sınavda bu konudan çoğunlukla sayısal sorular gelir; bu nedenle süreleri, oranları ve istisnaları birbirinden ayırarak öğrenmek gerekir. 2026 yılında 7578 sayılı Kanunla doğum ve babalık izinlerinde önemli değişiklikler yapıldığına dikkat edilmelidir.
Haftalık çalışma süresi ve denkleştirme
Yer altı maden işlerinde çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir (m.63/1).
Denkleştirme, haftalık normal sürenin günlere farklı dağıtılmasıdır. Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre, günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir; bu hâlde iki aylık süre içinde haftalık ortalama, normal haftalık süreyi aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir; turizm sektöründe denkleştirme süresi dört ay olup TİS ile altı aya kadar artırılabilir (m.63/2). Denkleştirme uygulanan işyerinde bazı haftalarda 45 saat aşılsa bile ortalama aşılmadıkça bu çalışma fazla çalışma sayılmaz (m.41/1).
Çalışma süresinden sayılan hâller ve ara dinlenmesi
İş K. m.66’ya göre şu süreler günlük çalışma süresinden sayılır: madenlerde ve yer altı–su altı işlerinde asıl çalışma yerine iniş ve çıkış süreleri, işçinin işverence başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesinde yolda geçen süre, işçinin işinde iş görmeye hazır bekleyerek boş geçirdiği süre, işverence başka bir yere gönderilmesi veya asıl işi dışında meşgul edilmesiyle geçen süre, emziren kadın işçinin süt izni ve uzak işyerlerine toplu taşımada geçen süre. Buna karşılık işin niteliğinden doğmayıp sırf sosyal yardım amacıyla sağlanan servis süresi çalışma süresinden sayılmaz.
Ara dinlenmesi günlük çalışma süresine göre verilir ve çalışma süresinden sayılmaz (m.68):
| Günlük çalışma süresi | Asgari ara dinlenmesi |
|---|---|
| 4 saat veya daha kısa | 15 dakika |
| 4 saatten fazla – 7,5 saate kadar (dahil) | Yarım saat |
| 7,5 saatten fazla | 1 saat |
Gece çalışması
Çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’de başlayarak en erken 06.00’ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir (m.69/1). İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez; ancak turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama–sondaj faaliyetlerinde işçinin yazılı onayı alınarak bu süre aşılabilir (m.69/3). Nöbetleşe postalarda gece çalışan işçiler, kural olarak bir hafta gece çalıştıktan sonraki çalışma haftasında gündüz çalıştırılır ve posta değiştirilecek işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılamaz (m.41/6).
Fazla çalışma
İki kavram ayrılır:
- Fazla çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışma; her saat için ücret %50 zamlı ödenir.
- Fazla sürelerle çalışma: Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışma; ücret %25 zamlı ödenir (m.41/3).
İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir: fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika. Serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücret kesintisi olmadan kullanılır (m.41/4–5). Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir (m.41/7) ve toplamı yılda 270 saati aşamaz (m.41/8).
Zorunlu nedenlerle (arıza, arıza ihtimali, makineler için acele işler, zorlayıcı sebepler) işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak üzere fazla çalışma yaptırılabilir; bu durumda işçilere uygun dinlenme verilmesi zorunludur (m.42).
Telafi çalışması
Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi ya da işçinin talebiyle izin verilmesi gibi hâllerde işveren, çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir; Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırabilir. Telafi çalışması fazla çalışma sayılmaz; günlük en çok süreyi aşmamak koşuluyla günde üç saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz (m.64).
Hafta tatili ve genel tatiller
İşçilere, tatil gününden önce m.63’e göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme (hafta tatili) verilir (m.46/1). 2025 yılında yapılan değişiklikle, turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde hafta tatili, işçinin yazılı talebi veya onayıyla hak kazanılan günü takip eden dört gün içinde kullandırılabilir; işçi onayını otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için o günün ücreti iş karşılığı olmaksızın tam ödenir (m.46/2).
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılıp çalışılmayacağı TİS veya iş sözleşmesiyle kararlaştırılır; hüküm yoksa çalışma için işçinin onayı gerekir (m.44). Bu günlerde çalışmayan işçiye o günün ücreti tam ödenir; çalışan işçiye ayrıca çalıştığı her gün için bir günlük ücret daha ödenir (m.47/1).
Yıllık ücretli izin
İzin süreleri hizmet süresine göre belirlenir (m.53/4–5):
| Hizmet süresi | Asgari izin |
|---|---|
| 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) | 14 gün |
| 5 yıldan fazla, 15 yıldan az | 20 gün |
| 15 yıl (dahil) ve daha fazla | 26 gün |
| 18 ve daha küçük yaştaki ile 50 ve daha yukarı yaştaki işçiler | En az 20 gün |
| Yer altı işlerinde çalışanlar | Süreler 4’er gün artırılır |
Süreler sözleşme veya TİS ile artırılabilir. Niteliği gereği bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde yıllık izin hükümleri uygulanmaz (m.53/3).
Kullanım kuralları
- İzin işverence bölünemez; ancak tarafların anlaşmasıyla bir bölümü on günden aşağı olmamak üzere bölümler hâlinde kullanılabilir (m.56/1, 3).
- İzne rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz (m.56/5).
- İznini başka bir yerde geçirecek işçiye, istemde bulunup belgelemesi koşuluyla gidiş–dönüş için toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilir (m.56/6).
- İşverenin verdiği diğer ücretli–ücretsiz izinler ve hastalık izinleri yıllık izinden mahsup edilemez (m.56/4).
- İzin ücreti izne başlamadan önce peşin ödenir veya avans olarak verilir (m.57/1).
- İzinde ücret karşılığı başka işte çalıştığı anlaşılan işçiye ödenen izin ücreti geri alınabilir (m.58).
Sözleşmenin sona ermesinde izin ücreti
İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona ererse, işçinin hak kazanıp kullanmadığı yıllık izin sürelerinin ücreti sona erme tarihindeki ücret üzerinden ödenir; bu alacağın zamanaşımı sözleşmenin sona erdiği tarihten başlar (m.59/1). Zamanaşımı süresi beş yıldır (İş K. Ek m.3). İşverence feshedilen sözleşmelerde bildirim süresi ve iş arama izinleri yıllık izinle iç içe giremez (m.59/2).
Doğum, süt ve mazeret izinleri
Analık izni (7578 sayılı Kanunla değişik)
Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır; çoğul gebelikte doğum öncesi süreye iki hafta eklenir (m.74/1). Sağlık durumu uygunsa kadın işçi, doktor onayıyla doğumdan önceki iki haftaya kadar çalışabilir; bu süreler doğum sonrasına eklenir. Erken doğumda kullanılamayan doğum öncesi süre doğum sonrasına eklenir; annenin doğumda veya sonrasında ölümü hâlinde kalan süre babaya kullandırılır. Üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinene sekiz hafta analık izni verilir.
Bunlara ek olarak:
- Yarım çalışma ödeneği izni: Doğum sonrası iznin bitiminden itibaren istek hâlinde birinci doğumda 60, ikinci doğumda 120, sonraki doğumlarda 180 gün süreyle haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir; çoğul doğumda 30’ar gün eklenir, engelli doğumda süre 360 gündür (m.74/2).
- Ücretsiz izin: İstek hâlinde 24 haftalık (çoğul gebelikte 26 haftalık) sürenin tamamlanmasından sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilir; bu süre yıllık izin hesabında dikkate alınmaz (m.74/6).
- Süt izni: Bir yaşından küçük çocuğu olan kadın işçiye günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir; saatleri ve bölünmeyi işçi belirler ve bu süre çalışma süresinden sayılır (m.74/7).
Mazeret izinleri
İş K. Ek m.2’ye göre işçiye; evlenmesi, evlat edinmesi ya da ana veya babasının, eşinin, kardeşinin, çocuğunun ölümü hâlinde üç gün, eşinin doğum yapması hâlinde on gün ücretli izin verilir. En az %70 engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğun tedavisi için, ebeveynlerden yalnızca biri tarafından kullanılmak üzere yılda on güne kadar ücretli izin verilir.
Özet
- Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir; denkleştirmede günde 11 saat ve iki aylık (TİS ile dört aylık) ortalama esas alınır.
- Ara dinlenmesi 15 dakika / yarım saat / 1 saattir ve çalışma süresinden sayılmaz.
- Gece 20.00–06.00 arası en fazla 11 saatlik dönemdir; gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez.
- Fazla çalışma %50, fazla sürelerle çalışma %25 zamlıdır; serbest zaman 1,5 / 1,25 saattir; yıllık sınır 270 saattir ve işçinin onayı gerekir.
- Telafi çalışması dört ay içinde, günde en çok üç saat yapılır, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla çalışma sayılmaz.
- Hafta tatili yedi günlük dilimde kesintisiz 24 saattir; genel tatilde çalışan işçiye ayrıca bir günlük ücret ödenir.
- Yıllık izin 14/20/26 gündür; 18 yaş ve altı ile 50 yaş ve üstü için en az 20 gündür; vazgeçilemez ve sona ermede ücrete dönüşür.
- Analık izni toplam 24 haftadır; eşin doğumunda 10 gün, evlenme ve yakın ölümünde 3 gün ücretli mazeret izni verilir.