Fesih, iş sözleşmesini tek taraflı bir irade beyanıyla ileriye etkili olarak sona erdiren bozucu yenilik doğuran bir haktır. İş hukukunda fesih ikiye ayrılır: Bildirim süresine uyularak yapılan bildirimli (süreli) fesih ve haklı bir nedene dayanan derhal fesih. Bildirimli fesih, belirsiz süreli sözleşmelerin olağan sona erme yoludur; karşı tarafa yeni bir iş veya yeni bir işçi bulması için zaman tanır. Bu notta bildirimli feshin şartları ve sonuçları incelenmekte, geçerli neden ve işe iade ise ayrı konu olarak ele alınmaktadır.
Fesih beyanının niteliği
Fesih bildirimi karşı tarafa ulaşması gereken tek taraflı bir irade beyanıdır; karşı tarafın kabulüne bağlı değildir ve karşı tarafa ulaştıktan sonra kural olarak tek taraflı geri alınamaz. Bildirim süresi, bildirimin karşı tarafa ulaşmasından itibaren işlemeye başlar (İş K. m.17/2: “bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak”). Bildirim süresi boyunca sözleşme bütün hak ve borçlarıyla devam eder; işçi çalışır, işveren ücret öder.
İş Kanunu’nda işçi için fesih bildirimi bakımından genel bir şekil şartı öngörülmemiştir. Ancak işveren, iş güvencesi kapsamındaki işçinin sözleşmesini feshederken bildirimi yazılı yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır (İş K. m.19/1); işçinin davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle fesihte ayrıca işçinin savunması alınmalıdır (m.19/2). Uygulamada ispat kolaylığı için tüm fesihlerin yazılı yapılması tavsiye edilir.
Bildirimli feshin uygulama alanı
Bildirimli fesih yalnızca belirsiz süreli sözleşmelere özgüdür. Belirli süreli sözleşme süresinin bitiminde kendiliğinden sona erer (TBK m.430/1); süresinden önce ancak haklı nedenle feshedilebilir. Haklı neden olmadan süresinden önce sona erdirilmesi, bildirimli fesih değil, sözleşmeye aykırılık olarak sonuç doğurur (TBK m.438).
Bildirim süreleri iki taraf için de geçerlidir: İşçi de istifa ederken bildirim süresine uymak zorundadır; uymazsa işverene ihbar tazminatı öder (İş K. m.17/4). Deneme süresi içindeki fesih ise bildirimsiz ve tazminatsızdır (İş K. m.15/2).
Bildirim süreleri
İş K. m.17/2’ye göre sözleşme, işçinin o işyerindeki hizmet süresine göre bildirimin yapılmasından başlayarak aşağıdaki sürelerin sonunda feshedilmiş sayılır:
| Hizmet süresi | 4857 s. İş K. m.17 | TBK m.432 (İş K. dışındakiler) |
|---|---|---|
| 6 aydan az | 2 hafta | 1 yıla kadar: 2 hafta |
| 6 ay – 1,5 yıl | 4 hafta | 1 – 5 yıl: 4 hafta |
| 1,5 yıl – 3 yıl | 6 hafta | 5 yıldan fazla: 6 hafta |
| 3 yıldan fazla | 8 hafta | — |
Bu süreler asgaridir; sözleşmelerle artırılabilir, kısaltılamaz (İş K. m.17/3). TBK sisteminde ayrıca fesih bildirim sürelerinin her iki taraf için aynı olması zorunludur; farklı süreler öngörülmüşse her iki tarafa da en uzun süre uygulanır (TBK m.432/5). Hizmet sözleşmesinin askıda olduğu hâllerde TBK’ye göre bildirim süreleri işlemez (TBK m.432/6).
Bildirim süresine uyulmamasının sonucu: ihbar tazminatı
Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır (İş K. m.17/4). Uygulamada bu tazminat “ihbar tazminatı” olarak anılır. Tazminatın hesabında yalnızca çıplak ücret değil, işçiye sağlanan para veya para ile ölçülmesi mümkün sözleşme ve Kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur (m.17/son).
Peşin ödeme yoluyla fesih
Bu imkân yalnızca işverene tanınmıştır. İşveren bildirim süresini beklemek yerine bu sürenin ücretini peşin öderse sözleşme derhal sona erer. Peşin ödeme, fesih anında yapılmalıdır; bildirim süresi kadar ücretin sonradan ödenmesi, peşin ödeme değil ihbar tazminatı niteliğindedir. Bildirime uyulmaması veya peşin ödeme yoluyla fesih, iş güvencesi hükümlerinin (m.18–21) uygulanmasına engel olmaz (m.17/6); yani işveren bu yolla geçerli neden zorunluluğundan kurtulamaz.
Bildirim süresi içinde iş arama izni
Bildirim süresi içinde işveren, işçiye yeni bir iş bulması için gerekli iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermek zorundadır (İş K. m.27/1):
- Süre günde iki saatten az olamaz.
- İşçi isterse saatleri birleştirerek toplu kullanabilir; bu durumda izni işten ayrılacağı günden önceki günlere rastlatmak ve işverene bildirmek zorundadır.
- İzin verilmez veya eksik kullandırılırsa o sürenin ücreti işçiye ödenir (m.27/2).
- İşveren işçiyi iş arama izni sırasında çalıştırırsa, izin ücretine ek olarak çalıştırdığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı öder (m.27/3).
İşverence yapılan fesihlerde bildirim süresi ve iş arama izinleri yıllık ücretli izin süreleriyle iç içe giremez (İş K. m.59/2). Böylece işveren, işçinin kullanılmamış yıllık iznini bildirim süresi içinde kullandırarak her iki yükümlülüğü aynı anda yerine getiremez.
Fesih hakkının sınırları
İş güvencesi kapsamındaki işçiler
Otuz veya daha fazla işçi çalıştırılan işyerinde, en az altı aylık kıdemi olan ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletme, işyeri veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır (İş K. m.18/1). Bu işçiler için bildirimli fesih, ancak geçerli nedenle birlikte hukuka uygun olur; geçerli neden yoksa işe iade yolu açılır (ayrıntılar “İş Güvencesi ve İşe İade Davası” notunda).
İş güvencesi dışındaki işçiler: kötüniyet tazminatı
İş güvencesinin uygulama alanı dışında kalan işçilerin sözleşmesi fesih hakkının kötüye kullanılmasıyla sona erdirilirse, işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödenir. Fesih için bildirim şartına da uyulmamışsa ayrıca ihbar tazminatı ödenir (İş K. m.17/6). TBK m.434 de İş Kanunu dışındaki hizmet sözleşmeleri için aynı tutarda tazminat öngörür.
Fesih hakkının kötüye kullanılmasına örnek olarak; işçinin sendika üyeliği, işverene karşı hak araması veya ırk, din, cinsiyet gibi nedenlerle ya da intikam amacıyla feshedilmesi gösterilebilir. Kötüniyetin ispatı işçiye düşer.
| Tazminat | Kimin lehine | Tutar | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İhbar tazminatı | Bildirim süresine uyulmayan taraf | Bildirim süresi ücreti | İş K. m.17/4 |
| Kötüniyet tazminatı | İş güvencesi dışındaki işçi | Bildirim süresi ücretinin 3 katı | İş K. m.17/6; TBK m.434 |
| Peşin ödenen ücret | İşçi | Bildirim süresi ücreti (fesih anında) | İş K. m.17/5 |
İhbar ve kötüniyet tazminatlarının zamanaşımı beş yıldır (İş K. Ek m.3) ve bu alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 s.K. m.3/1).
Değişiklik feshi
İşveren, iş sözleşmesi, personel yönetmeliği veya işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirerek yapabilir. Bu şekle uygun yapılmayan ve işçi tarafından altı iş günü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz (İş K. m.22/1). İşçi öneriyi kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya başka bir geçerli fesih nedeninin bulunduğunu yazılı olarak açıklamak ve bildirim süresine uymak suretiyle sözleşmeyi feshedebilir; işçi bu durumda m.17–21 hükümlerine göre dava açabilir. Taraflar anlaşarak koşulları her zaman değiştirebilir; ancak değişiklik geçmişe etkili olamaz (m.22/2).
Toplu işçi çıkarma
Ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri nedenlerle toplu işçi çıkarmak isteyen işveren, bunu en az otuz gün önceden yazıyla işyeri sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirir (İş K. m.29/1). İşçi sayısı 20–100 ise en az 10 işçinin, 101–300 ise en az %10’unun, 301 ve üzeri ise en az 30 işçinin bir aylık süre içinde m.17’ye göre işine son verilmesi toplu işçi çıkarma sayılır. Fesih bildirimleri, bölge müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur (m.29/5).
Özet
- Bildirimli fesih, belirsiz süreli sözleşmelere özgü, karşı tarafa ulaşmakla hüküm doğuran tek taraflı bir beyandır.
- İş Kanunu’nda bildirim süreleri 2–4–6–8 haftadır; asgari olup sözleşmeyle artırılabilir.
- Bildirime uymayan taraf (işçi veya işveren) bildirim süresi ücreti kadar ihbar tazminatı öder; hesapta giydirilmiş ücret esas alınır.
- Yalnızca işveren, bildirim süresi ücretini peşin ödeyerek sözleşmeyi hemen sona erdirebilir; bu, iş güvencesi hükümlerini bertaraf etmez.
- Bildirim süresince günde en az iki saat ücretli iş arama izni verilir; bu süreler yıllık izinle iç içe giremez.
- İş güvencesi dışındaki işçinin sözleşmesi kötüniyetle feshedilirse bildirim süresinin üç katı kötüniyet tazminatı ödenir.
- Esaslı değişiklik yazılı bildirilir; işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse işveren geçerli nedenle bildirimli fesih yapabilir.
- Toplu işçi çıkarmada otuz gün önceden bildirim gerekir; fesihler bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur.