Toplu iş sözleşmesi (TİS), işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında iş sözleşmelerinin yapılması, içeriği ve sona ermesini düzenlemek üzere yapılan sözleşmedir (6356 s. K. m.2/1-h). TİS’in yapılması kanunda adım adım düzenlenmiş bir sürece bağlıdır; bu süreçte anlaşma sağlanamazsa grev ve lokavt gibi mücadele araçları devreye girer. Sınavlarda özellikle yetki oranları, süreler ve grev yasakları sorulur.
Toplu iş sözleşmesinin içeriği ve türleri
İçerik
TİS, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir (normatif hükümler). Ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanmasını, denetimini ve uyuşmazlıkların çözüm yollarını düzenleyen hükümler de (borç doğurucu hükümler) içerebilir (m.33/1–2). TİS ve çerçeve sözleşmeler Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz (m.33/5).
Çerçeve sözleşme, Ekonomik ve Sosyal Konseyde temsil edilen konfederasyonlara üye işçi ve işveren sendikaları arasında işkolu düzeyinde yapılır; meslekî eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ve istihdam politikalarını içerebilir ve en az bir, en çok üç yıl için yapılır (m.33/3–4).
Düzey
| Tür | Tanım |
|---|---|
| İşyeri TİS | Tek işyerini kapsar. |
| İşletme TİS | Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurumuna ait aynı işkolundaki birden çok işyerini kapsar. Böyle bir durumda TİS ancak işletme düzeyinde yapılabilir (m.34/2). |
| Grup TİS | Tarafların anlaşmasıyla bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverenin aynı işkolundaki işyerlerini kapsar (m.34/3). |
Şekil ve süre
TİS yazılı yapılır (m.35/1). Faaliyeti bir yıldan az süren işlerde süre bir yıldan kısa olabilir. Mevcut TİS’in bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir; ancak yeni sözleşme öncekisi sona ermeden yürürlüğe giremez (m.35/4).
Toplu iş sözleşmesinin etkisi
- Emredici ve doğrudan etki: TİS’e aykırı iş sözleşmesi hükümlerinin yerini TİS hükümleri alır.
- Lehte olma ilkesi: TİS’te iş sözleşmesine aykırı hükümler varsa iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.
- Ard etki: Sona eren TİS’in iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder (m.36/2).
- Taraf sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, yetkinin kaybı veya işkolunun değişmesi TİS’i sona erdirmez (m.37/1).
Kimler yararlanır?
- TİS’ten taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. İmza tarihinde üye olanlar yürürlük tarihinden, sonradan üye olanlar üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır (m.39/1–2).
- Üye olmayanlar, sonradan işe girip üye olmayanlar veya üyelikten ayrılanlar, taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir; bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma talep tarihinden geçerlidir. Dayanışma aidatı üyelik aidatından fazla olamaz (m.39/4–5).
- İşveren vekilleri ve TİS görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar yararlanamaz (m.39/7).
- Grev sonunda yapılan TİS’ten, m.65 gereği zorunlu olarak çalışanlar dışında grev sırasında işyerinde çalışmış olanlar, aksine hüküm yoksa yararlanamaz (m.39/8).
Teşmil
Cumhurbaşkanı, işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı bir TİS’i, talep üzerine ve Yüksek Hakem Kurulunun görüşünü aldıktan sonra o işkolunda TİS bulunmayan işyerlerine tamamen veya kısmen teşmil edebilir. Tarafların hak ve borçlarını düzenleyen hükümler ile özel hakeme ilişkin hükümler teşmil edilemez; teşmil kararı Resmî Gazete’de yayımlanır ve yayımdan önceki bir tarihte yürürlüğe giremez (m.40).
Toplu iş sözleşmesi yapma süreci
Yetki
| Düzey | Çifte çoğunluk |
|---|---|
| İşkolu barajı | İşkolundaki işçilerin en az %1’i |
| İşyeri | Başvuru tarihinde çalışanların yarıdan fazlası |
| İşletme | Başvuru tarihinde çalışanların %40’ı; birden çok sendika %40’ı aşarsa en çok üyeye sahip olan |
İşkolu barajında Bakanlığın her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımladığı istatistikler esas alınır (m.41/5).
Adımlar ve süreler
| Aşama | Süre / sonuç |
|---|---|
| Yetki tespiti başvurusu | İşçi sendikası Bakanlığa başvurur; işveren de yetkili sendikanın tespitini isteyebilir (m.42/1). |
| Yetki itirazı | Tespit yazısının tebliğinden itibaren 6 iş günü içinde mahkemeye; itiraz kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur (m.43). |
| Yetki belgesi | İtiraz yoksa sürenin bitiminden itibaren 6 iş günü içinde Bakanlıkça verilir (m.44). |
| Toplu görüşmeye çağrı | Yetki belgesinin alınmasından itibaren 15 gün içinde; yapılmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz (m.46). |
| İlk toplantı | Çağrı tarihinden itibaren 30 gün içinde yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer (m.47/2). |
| Toplu görüşme | İlk toplantıdan itibaren 60 gün (m.47/3). |
| Uyuşmazlık bildirimi | Anlaşma olmazsa 6 iş günü içinde görevli makama; aksi hâlde yetki düşer (m.49). |
| Arabulucu | Görevli makam 6 iş günü içinde atar; görev 15 gün sürer, tarafların anlaşmasıyla en çok 6 iş günü uzatılabilir (m.50). |
Arabuluculuk sonunda anlaşma sağlanamazsa arabulucu üç iş günü içinde tutanak düzenler; görevli makam bunu en geç üç iş günü içinde taraflara tebliğ eder (m.50/5). Bu tebliğ, grev kararı süresini başlatır.
Grev ve lokavt
Tanımlar
Kanuni grev, TİS yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla Kanuna uygun olarak yapılan grevdir. Şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır (m.58/2–3). Lokavt, işyerinde faaliyetin tamamen durmasına yol açacak biçimde işçilerin işveren tarafından topluca işten uzaklaştırılmasıdır; kanuni lokavt ancak işçi sendikası grev kararı aldıktan sonra yapılabilir (m.59). Türk hukukunda yalnızca savunma lokavtı kanunidir.
Grev ve lokavt kararı
- Grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulanabilir. Süresinde karar alınmaz veya tarih bildirilmezse TİS yapma yetkisi düşer (m.60/1).
- Lokavt kararı, grev kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulanır (m.60/2).
- Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer (m.60/4).
- Kanuni grev kararı alınan uyuşmazlıkta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı bizzat arabuluculuk yapabilir veya bir arabulucu görevlendirebilir (m.60/7).
Grev oylaması
Grev kararının ilanından itibaren altı iş günü içinde işyerindeki işçilerin en az dörtte birinin yazılı başvurusu üzerine, görevli makam altı iş günü içinde grev oylaması yapar. Oylamaya katılanların salt çoğunluğu grev yapılmaması yönünde oy verirse grev kararı uygulanamaz (m.61/1–3). Oylamaya ilişkin itirazlar oylama gününden itibaren üç iş günü içinde mahkemeye yapılır ve mahkemece üç iş günü içinde kesin olarak karara bağlanır (m.61/2). Bu durumda işçi sendikası altı iş günü içinde Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir; başvurmazsa yetkisi düşer (m.51/1).
Grev ve lokavt yasakları
m.62/1’e göre can ve mal kurtarma işlerinde; cenaze işlerinde ve mezarlıklarda; şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğal gazdan başlayan petrokimya işlerinde; Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerlerinde; kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz. Bu fıkrada yer alan “bankacılık hizmetlerinde” ve “şehir içi toplu taşıma hizmetlerinde” ibareleri Anayasa Mahkemesinin 22/10/2014 tarihli ve E.2013/1, K.2014/161 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
Ayrıca başladığı yolculuğu yurt içindeki varış yerinde bitirmemiş deniz, hava, demir ve kara ulaştırma araçlarında grev ve lokavt yapılamaz (m.62/3). Cumhurbaşkanı, genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olaylarının gerçekleştiği yerlerde bu durum süresince grev ve lokavtı yasaklayabilir (m.62/2). Grev ve lokavtın yasak olduğu işlerde uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür (m.51/1).
Erteleme
Karar verilmiş veya başlamış kanuni bir grev veya lokavt genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı onu altmış gün süreyle erteleyebilir (m.63/1). Fıkradaki büyükşehir belediyelerinin şehir içi toplu taşıma hizmetleri ile bankacılık hizmetlerinde ekonomik veya finansal istikrara ilişkin erteleme sebepleri Anayasa Mahkemesinin 14/11/2019 tarihli ve E.2018/90, K.2019/85 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Erteleme süresi sonunda anlaşma sağlanamazsa altı iş günü içinde taraflardan birinin başvurusuyla uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür; başvuru yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer (m.63/3). Yüksek Hakem Kurulu kararları kesindir ve TİS hükmündedir (m.51/2).
Grevin iş sözleşmelerine etkisi
- İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir; greve katılmayanların çalışması engellenemez, ancak işveren onları çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir (m.64/1).
- Kanuni greve katılan, katılmayıp da grev nedeniyle çalıştırılamayan ve kanuni lokavta maruz kalan işçilerin iş sözleşmeleri askıda kalır (m.67/1). Bu süre için ücret ve sosyal yardım ödenmez ve süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz (m.67/3).
- İşveren grev süresince askıdaki işçilerin yerine sürekli veya geçici işçi alamaz; greve katılmayan işçilere de grevdeki işçilerin işlerini yaptıramaz (m.68/1–2).
- Teknik zorunluluk bulunan işlerde faaliyetin devamlılığını, işyeri güvenliğini veya hayvan ve bitkilerin korunmasını sağlayacak sayıda işçi grev sırasında çalışmak zorundadır (m.65/1).
- Grev ilan eden sendika, işyerinin giriş ve çıkışlarına kendi üyelerinden en çok dörder grev gözcüsü koyabilir; gözcüler giriş çıkışı engelleyemez (m.73).
Uyuşmazlık türleri ve özel hakem
Çıkar uyuşmazlığı yeni bir TİS yapılması sırasında doğar ve grev-lokavt ile Yüksek Hakem Kurulu sürecine tabidir. Hak uyuşmazlığı ise yürürlükteki bir TİS’in yorumundan veya uygulanmasından doğar ve yargı yoluyla çözülür; yorumdan doğan uyuşmazlıklarda TİS’in tarafları dava açabilir, mahkeme en geç iki ay içinde karar verir (m.53/1). TİS’e dayanan eda davalarında temerrüt tarihinden itibaren işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır (m.53/2). Taraflar anlaşarak her iki tür uyuşmazlığın her aşamasında özel hakeme gidebilir; çıkar uyuşmazlığında özel hakeme gitmek konusunda yazılı anlaşma yapılırsa artık arabuluculuk, grev, lokavt ve kanuni hakemlik hükümleri uygulanmaz (m.52).
Özet
- TİS yazılı yapılır; süresi en az bir, en çok üç yıldır ve imzadan sonra değiştirilemez.
- Aynı işkolunda birden çok işyeri olan işverende TİS ancak işletme düzeyinde yapılır.
- TİS iş sözleşmelerine emredici etki yapar; işçi lehine iş sözleşmesi hükümleri saklıdır; sona eren TİS’in normatif hükümleri iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.
- TİS’ten taraf sendika üyeleri, üye olmayanlar ise dayanışma aidatı ödeyerek yararlanır; işveren vekilleri yararlanamaz.
- Yetki için işkolunda %1 barajı ile işyerinde yarıdan fazla, işletmede %40 çoğunluk gerekir.
- Süreç: yetki → 15 gün içinde çağrı → 60 gün görüşme → 6 iş günü içinde uyuşmazlık bildirimi → 15 gün arabuluculuk → tutanağın tebliğinden itibaren 60 gün içinde grev kararı.
- Lokavt yalnızca grev kararına karşı savunma amacıyla kanunidir; grev oylaması dörtte bir işçinin başvurusuyla yapılır.
- Yasaklı işlerde ve ertelemenin sonunda uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu kesin olarak çözer; kanuni grevde iş sözleşmeleri askıdadır ve bu süre kıdemde sayılmaz.