Sosyal güvenlik hukuku, kişileri yaşlılık, hastalık, iş kazası, malullük ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruyan kurallar bütünüdür. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, eskiden SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı olarak ayrılan sistemleri tek çatı altında toplamış ve sigortalıları üç statüde düzenlemiştir. Bu notta sistemin yapısı ile sigortalılığın kazanılması, bildirimi ve sona ermesi ele alınmaktadır; iş kazası ve meslek hastalığı ayrı bir notun konusudur.
Sistemin yapısı
Sigorta kolları
5510 sayılı Kanun iki temel güvence alanı öngörür: sosyal sigortalar ve genel sağlık sigortası. Sosyal sigortalar da kısa vadeli ve uzun vadeli kollara ayrılır.
| Kol türü | Kapsadığı riskler | Tipik edimler |
|---|---|---|
| Kısa vadeli | İş kazası ve meslek hastalığı, hastalık, analık | Geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, emzirme ödeneği |
| Uzun vadeli | Malullük, yaşlılık, ölüm | Malullük, yaşlılık ve ölüm aylıkları, toptan ödeme |
| Genel sağlık sigortası | Sağlık riskleri | Sağlık hizmetlerinin finansmanı |
Sigortalı, kısa ve/veya uzun vadeli sigorta kolları bakımından adına prim ödenmesi gereken veya kendi adına prim ödemesi gereken kişidir. Hak sahibi ise sigortalının veya gelir ya da aylık almakta olanın ölümü hâlinde gelir, aylık veya toptan ödemeye hak kazanan eş, çocuk, ana ve babadır (m.3).
Sigortalılık statüleri (m.4)
5510 s. K. m.4/1 sigortalıları üç bentte toplar. Uygulamada bu statüler bendin harfiyle anılır:
| Statü | Kimler? | Eski sistemdeki karşılığı |
|---|---|---|
| 4/a | Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar | SSK |
| 4/b | Köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı vergiden muaflar, belirli şirket ortakları, tarımsal faaliyette bulunanlar) | Bağ-Kur |
| 4/c | Kamu idarelerinde kadro veya pozisyonda sürekli çalışıp 4/a kapsamında sigortalı olması öngörülmemiş olanlar ile sözleşmeli personelin bir kısmı | Emekli Sandığı |
4/b kapsamındaki şirket ortaklarıyla ilgili ayrıntı sınavlarda sorulur: anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi olan ortakları, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komandite ortakları ve diğer şirketler ile donatma iştiraklerinin tüm ortakları 4/b kapsamındadır. Bu nedenle limited şirket ortağı, şirkette yönetici olmasa da 4/b sigortalısıdır; anonim şirkette ise yalnızca yönetim kurulu üyesi olan ortaklar kapsama girer.
Kanun bazı kişileri, hizmet akdi olmasa da 4/a hükümlerine tabi tutar (m.4/2): işçi sendikaları ve konfederasyonlarının yönetim kurullarına seçilenler, güzel sanat kollarında çalışanlar ile düşünür ve yazarlar, sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülke uyruklu yabancılardan hizmet akdiyle çalışanlar, Türkiye İş Kurumunun toplum yararına çalışma programlarından yararlananlar gibi.
Statülerin çakışması
Bir kişi aynı anda birden fazla statüye girecek şekilde çalışıyorsa m.53/1 şu sırayı öngörür:
- 4/c statüsü ile 4/a veya 4/b statüsü çakışıyorsa öncelikle 4/c esas alınır.
- 4/a ile 4/b çakışıyorsa 4/a esas alınır.
Sigortalı sayılmayanlar (m.6)
Bazı kişiler fiilen çalışsa bile kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalı sayılmaz. Başlıcaları:
- İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi,
- Aynı konutta birlikte yaşayan ve üçüncü derece dâhil hısımlar arasında, dışarıdan başka kimse katılmaksızın, konut içinde yapılan işlerde çalışanlar,
- Ev hizmetlerinde çalışanlar; ancak ücretle aynı kişi yanında ay içinde 10 gün ve daha fazla çalışanlar ile ek m.9/2 kapsamındakiler bu istisnaya girmez,
- Er ve erbaş olarak askerlik yapanlar ile yedek subay ve yedek astsubay okulu öğrencileri,
- Yabancı bir ülkede kurulu bir kuruluş tarafından Türkiye’ye üç ayı geçmemek üzere bir iş için gönderilen ve yabancı ülkede sigortalı olduğunu belgeleyenler,
- Yüksekokullarda normal eğitim süresi içinde tatbiki mahiyetteki yapım ve üretim işlerinde çalışan öğrenciler,
- 4/b veya 4/c kapsamında sigortalı sayılması gerekenlerden 18 yaşını doldurmamış olanlar (meslek veya sanat okulunu bitirip mahkemece ergin kılınarak öğrenimiyle ilgili işte çalışanlar hariç).
Sigortalılığın başlangıcı ve bildirimi
Başlangıç (m.7)
- 4/a: Çalışmaya, meslekî ve teknik eğitime, staja veya bursiyer olarak göreve başlanan tarih.
- 4/b: Vergi mükellefiyetinin başladığı tarih; limited şirket ortakları için şirketin ticaret siciline tescil tarihi; anonim şirket yönetim kurulu üyesi ortaklar için yönetim kuruluna seçildikleri tarih; vergiden muaflar için esnaf ve sanatkâr siciline kayıt tarihi; muhtarlar için seçildikleri tarih.
- 4/c: Göreve başlama tarihi.
Bildirim yükümlülüğü (m.8)
İşveren, 4/a sigortalısını sigortalılık başlangıcından önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirmekle yükümlüdür. İstisnalar şunlardır:
| Durum | Son bildirim zamanı |
|---|---|
| İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerleri | En geç çalışmaya başlatıldığı gün |
| Kuruma ilk kez işyeri bildirgesi verilecek işyerleri (ilk bir ay içinde başlayanlar) ve yabancı ülkelere sefer yapan araçlara sefer sırasında alınanlar | Bir aylık sürenin dolduğu tarihe kadar |
| İşsizlik sigortasına tabi olmayan kamu sözleşmeli personeli ile yurt dışı görev için işe alınanlar | Çalışmaya başlamadan itibaren bir ay içinde |
Sigortalının da çalışmaya başladığı tarihten itibaren bir ay içinde Kuruma bildirimde bulunması öngörülmüştür; ancak bu yükümlülüğün ihlali sigortalıya karşı kullanılamaz.
İşveren ve birlikte sorumlular (m.12)
4/a ve 4/c sigortalılarını çalıştıran gerçek veya tüzel kişiler ile tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlar işverendir. İşveren adına işin bütününün yönetimini yapan kişi işveren vekilidir. İşveren vekili ve İş Kanunundaki geçici iş ilişkisi kurulan işveren, Kanundaki yükümlülüklerden dolayı işverenle birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur. Yazılı sözleşmeyle yetki verilmiş meslek mensupları da, muhtasar ve prim hizmet beyannamesinin kayıt ve belgelere aykırılığından işverenle birlikte sorumludur.
Sigortalılığın sona ermesi (m.9)
4/a sigortalısı için sigortalılık hizmet akdinin sona erdiği tarihte sona erer. 4/b sigortalısında vergi mükellefiyetini gerektiren faaliyetin sona erdiği tarih, esnaf ve sanatkâr sicilinden kaydın silindiği tarih gibi faaliyete bağlı tarihler esas alınır.
Bildirilmeyen çalışmanın sonuçları
Kurum ve işveren bakımından
Sigortalı süresinde bildirilmemişse, bildirgenin sonradan verildiği veya çalıştırmanın Kurumca tespit edildiği tarihten önce meydana gelen iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde ilgililerin gelir ve ödenekleri Kurumca ödenir; ancak Kurumun yaptığı ve yapacağı masraflar ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri, işverenin kusuru aranmaksızın işverene ödettirilir (m.23/1–2). 4/b sigortalısı ise kendi bildirim yükümlülüğünü yerine getirmediği dönemde meydana gelen bu hâller için gelir ve ödenek alamaz (m.23/3).
Hizmet tespit davası
Bu dava işçinin işverene karşı açtığı bir tespit davasıdır. Beş yıllık süre çalışmanın yapıldığı yılın sonundan itibaren işler; uygulamada bu süre hak düşürücü süre olarak değerlendirilir. Dava, iş mahkemesinde görülür.
Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında usul
- Kuruma başvuru zorunluluğu: 5510 sayılı Kanun ve diğer sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıklarda dava açmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması zorunludur. Başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır. Ancak hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri bu zorunluluğun dışındadır (7036 s. K. m.4/1).
- Kurumun davaya katılması: Hizmet tespiti davası işveren aleyhine açılır ve Kuruma resen ihbar edilir; Kurum davalı yanında fer’î müdahil olarak katılır ve yanında katıldığı taraf başvurmasa da kanun yoluna gidebilir (7036 s. K. m.4/2).
- Görev: İdari para cezalarına itirazlar ile 5510 s. K. geçici m.4 kapsamındaki uyuşmazlıklar hariç olmak üzere, Sosyal Güvenlik Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik uyuşmazlıklarına iş mahkemeleri bakar (7036 s. K. m.5/1-b).
Özet
- 5510 s. K.; kısa vadeli (iş kazası-meslek hastalığı, hastalık, analık) ve uzun vadeli (malullük, yaşlılık, ölüm) sigorta kolları ile genel sağlık sigortasını düzenler.
- Sigortalılar 4/a (hizmet akdiyle çalışan), 4/b (bağımsız çalışan, muhtar) ve 4/c (kamu görevlisi) statülerine ayrılır; çakışmada önce 4/c, sonra 4/a esas alınır.
- Limited şirketin tüm ortakları, anonim şirketin ise yalnızca yönetim kurulu üyesi ortakları 4/b kapsamındadır.
- Ücretsiz çalışan eş, ay içinde 10 günden az çalışan ev hizmetlisi, er-erbaş ve 4/b-4/c için 18 yaş altındakiler sigortalı sayılmaz.
- 4/a sigortalısı çalışma başlamadan önce bildirilir; inşaat, balıkçılık ve tarımda en geç başladığı gün bildirim yeterlidir.
- Sigortalının kendini bildirmemesi aleyhine delil olmaz; sigortalılık hizmet akdinin sona erdiği tarihte biter.
- Bildirilmeyen sigortalının iş kazası gibi hâllerinde Kurum öder, masrafı kusur aranmaksızın işverene rücu eder.
- Hizmet tespit davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde iş mahkemesinde açılır; bu talepte Kuruma ön başvuru şartı yoktur.