Sendikalar Hukuku

Sendikalar hukuku, işçi ve işverenlerin ortak çıkarlarını korumak amacıyla örgütlenme hakkını ve bu örgütlerin kuruluş, üyelik ve güvence rejimini düzenler. Türk hukukunda konu 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu (STİSK) ile düzenlenmiştir. Sınavlarda özellikle sendika ve konfederasyonun tanımındaki sayılar, işkolu esası, üyeliğin e-Devlet üzerinden kazanılması ve sona ermesi, işyeri sendika temsilcisinin güvencesi ve sendikal tazminat sorulur.

Temel kavramlar

Sendika ve konfederasyon

STİSK m.2’ye göre sendika, işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluştur. Konfederasyon ise değişik işkollarında en az beş sendikanın bir araya gelerek oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip üst kuruluştur. Kanunda “kuruluş” kavramı hem sendikaları hem konfederasyonları kapsar.

İşçi, işveren ve işveren vekili

Kanunun uygulanmasında işçi, işveren ve işyeri kavramları İş Kanunundaki gibidir (m.2/3). İşveren vekilleri bu Kanun bakımından işveren sayılır (m.2/2); bu nedenle işçi sendikasına değil işveren sendikasına üye olabilirler. Ayrıca iş sözleşmesi dışında ücret karşılığı iş görmeyi taşıma, eser, vekâlet, yayın, komisyon ve adi şirket sözleşmesine göre bağımsız biçimde meslekî faaliyet olarak yürüten gerçek kişiler, Kanunun ikinci ila altıncı bölümleri (kuruluş, üyelik, güvenceler, faaliyetler) bakımından işçi sayılır (m.2/4). Böylece bu kişiler sendika kurabilir ve üye olabilir; ancak toplu iş sözleşmesine ilişkin bölümler onlara uygulanmaz.

İşkolu esası

Türk sendikacılık sisteminde sendikalar işkolu düzeyinde kurulur; işyeri veya meslek sendikacılığı kabul edilmemiştir. İşkolları Kanuna ekli (1) sayılı cetvelde gösterilmiştir (m.4/1). Bir işyerinde yürütülen asıl işe yardımcı işler de asıl işin girdiği işkolundan sayılır (m.4/2). Örneğin bir tekstil fabrikasındaki yemekhane veya temizlik işleri de tekstil işkoluna girer.

Bir işyerinin hangi işkoluna girdiğini Bakanlık tespit eder ve kararını Resmî Gazete’de yayımlar. İlgililer yayımdan itibaren on beş gün içinde dava açabilir; mahkeme iki ay içinde karar verir (m.5/1). İşkolu değişikliği yürürlükteki toplu iş sözleşmesini etkilemez; yetki süreci başlamışsa değişiklik bir sonraki dönem için geçerli olur (m.5/2–3).

Kuruluş

Kuruluşlar önceden izin almaksızın kurulur (m.3/1). Fiil ehliyetine sahip ve fiilen çalışan gerçek veya tüzel kişiler sendika kurabilir. Ancak zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye veya edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama ve kaçakçılık suçlarından mahkûmiyeti bulunanlar, TCK m.53’teki süreler geçmiş olsa bile kurucu olamaz (m.6/1).

Kuruluşlar, kurucuların kuruluşun merkezinin bulunacağı ilin valiliğine dilekçe ekinde kuruluş tüzüğünü vermeleriyle tüzel kişilik kazanır (m.7/1). Vali tüzüğü ve kurucu listesini on beş gün içinde Bakanlığa gönderir; Bakanlık kuruluşun adını, merkezini ve tüzüğünü on beş gün içinde resmî internet sitesinde ilan eder. Tüzükte veya belgelerde kanuna aykırılık ya da eksiklik tespit edilirse valilik bunların bir ay içinde giderilmesini ister.

Sendika üyeliği

Üyeliğin kazanılması

Üyelik rejiminin ana kuralları:

• On beş yaşını dolduran ve Kanuna göre işçi sayılanlar işçi sendikalarına üye olabilir (m.17/1).
• Birden çok sendikaya aykırı biçimde üye olunursa sonraki üyelikler geçersizdir.
• Yardımcı işlerde çalışan işçiler de işyerinin girdiği işkolundaki sendikaya üye olabilir.
• Üyelik, Bakanlığın elektronik sistemine e-Devlet kapısı üzerinden başvuru ve tüzükte belirlenen yetkili organın kabulüyle kazanılır. Başvuru otuz gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır. Haklı neden gösterilmeden reddedilen kişi, ret kararının tebliğinden itibaren otuz gün içinde dava açabilir; mahkemenin kararı kesindir ve davacı lehine karar verilirse üyelik ret tarihinde kazanılmış sayılır (m.17/5).

Üyeliğin sona ermesi

Sendikal güvenceler

Sendika yöneticiliğinin güvencesi

İşçi kuruluşunda yönetici olduğu için işyerinden ayrılan işçinin iş sözleşmesi askıda kalır (m.23/1). Yönetici dilerse ayrıldığı tarihte sözleşmesini bildirim süresine uymadan feshederek kıdem tazminatına hak kazanır. Yöneticilik görevi sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, seçime girmeme, yeniden seçilmeme veya kendi isteğiyle çekilme nedeniyle sona ererse, kişi bir ay içinde işe başlatılmak üzere işverene başvurabilir; işveren de talepten itibaren bir ay içinde onu o andaki şartlarla eski işine veya uygun bir işe başlatmak zorundadır. Başlatmazsa sözleşme işverence feshedilmiş sayılır (m.23/2).

İşyeri sendika temsilcisi

Toplu iş sözleşmesi yapmak üzere yetkisi kesinleşen sendika, işyerindeki üyeleri arasından işyeri sendika temsilcilerini atar ve on beş gün içinde kimliklerini işverene bildirir. Temsilcinin görevi sendikanın yetkisi süresince devam eder (m.27/1).

Temsilcinin güvencesi, genel iş güvencesinden daha güçlüdür:

• Fesih ancak haklı nedenle yapılabilir; geçerli neden yeterli değildir.
• Davayı temsilci veya sendika açabilir. Dava basit yargılama usulüyle görülür; istinaf kararı kesindir (m.24/2).
• İşe iadeye karar verilirse fesih geçersiz sayılır ve temsilcilik süresini aşmamak üzere fesih ile kesinleşme arasındaki ücret ve diğer hakları ödenir. Temsilci kesinleşmeden itibaren altı iş günü içinde başvurur ve altı iş günü içinde işe başlatılmazsa iş ilişkisi devam ediyor kabul edilerek ücreti temsilcilik süresince ödenmeye devam eder (m.24/3).
• İşveren, temsilcinin yazılı rızası olmadıkça işyerini değiştiremez veya işinde esaslı değişiklik yapamaz (m.24/4).
• Bu güvence, işyerinde çalışmaya devam eden sendika yöneticilerine de uygulanır (m.24/5).

Sendika özgürlüğünün güvencesi ve sendikal tazminat

STİSK m.25, olumlu ve olumsuz sendika özgürlüğünü işe alım, çalışma süreci ve fesih aşamalarında korur:

• İşe alınma, belli bir sendikaya girme, girmeme, üyeliği sürdürme veya çekilme şartına bağlanamaz (m.25/1).
• İşveren sendikalı ile sendikasız işçiler veya farklı sendikalara üye işçiler arasında çalışma şartları veya çalıştırmaya son verme bakımından ayrım yapamaz. Ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardım konularında toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır (m.25/2).
• İşçi, sendikaya üye olması veya olmaması ya da iş saatleri dışında veya işverenin izniyle iş saatleri içinde sendikal faaliyete katılması nedeniyle işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz (m.25/3).
• Bu kurallara aykırılık hâlinde işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir (m.25/4). Bu fıkrada yer alan “fesih dışında” ibaresi Anayasa Mahkemesinin 22/10/2014 tarihli ve E.2013/1, K.2014/161 sayılı kararıyla iptal edilmiştir; böylece fesih hâlleri de dâhil olmak üzere önceki fıkralara aykırı tüm davranışlar sendikal tazminat yaptırımına bağlanmış olur.

Sendikal nedenle fesih hâlinde işçi İş K. m.20 ve 21’e göre dava açabilir. Fesih sendikal nedene dayanıyorsa, işçinin başvurusu ve işverenin işe başlatıp başlatmaması şartına bağlı olmaksızın sendikal tazminata karar verilir; işçi işe başlatılmazsa ayrıca İş K. m.21/1’deki tazminata hükmedilmez. İşçinin işe iade davası açmaması da sendikal tazminat istemesini engellemez (m.25/5).

İspat yükü bakımından: Feshin nedenini ispat yükü işverendedir; feshin işverenin ileri sürdüğü nedene değil sendikal nedene dayandığını iddia eden işçi bunu ispatla yükümlüdür (m.25/6). Fesih dışındaki sendikal ayrımcılık iddiasını işçi ispat eder; ancak işçi ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyarsa işveren davranışının nedenini ispatlamak zorunda kalır (m.25/7).

Kuruluşların kapatılması

Anayasada belirtilen Cumhuriyetin niteliklerine ve demokratik esaslara aykırı faaliyette bulunan kuruluş, merkezinin bulunduğu yer Cumhuriyet başsavcısının talebi üzerine mahkeme kararıyla kapatılır. Aykırı davranış yalnızca bazı yöneticilerin bireysel eylemiyse mahkeme sadece onların görevine son verir. Dava süresince mahkeme faaliyetin durdurulmasına ve yöneticilerin geçici olarak görevden alınmasına karar verebilir (m.31).

Özet

• Sendika en az 7 işçi veya işverenle bir işkolunda; konfederasyon değişik işkollarında en az 5 sendikayla kurulur.
• İşveren vekilleri STİSK bakımından işveren sayılır; bağımsız çalışan bazı meslek sahipleri ise kuruluş ve üyelik hükümleri bakımından işçi sayılır.
• Sendikacılık işkolu esasına dayanır; işkolunu Bakanlık tespit eder, karara karşı on beş gün içinde dava açılabilir.
• Kuruluş izne tabi değildir; tüzüğün valiliğe verilmesiyle tüzel kişilik kazanılır.
• Üyelik 15 yaşından itibaren e-Devlet üzerinden kazanılır; otuz gün içinde reddedilmeyen başvuru kabul edilmiş sayılır; aynı işkolunda aynı anda birden çok sendikaya üyelik yasaktır.
• Çekilme bir ay sonra geçerli olur; çıkarma kararı genel kurula aittir; askerlikte üyelik askıdadır.
• İşyeri sendika temsilcisinin sözleşmesi ancak haklı nedenle feshedilebilir; dava temsilci veya sendika tarafından bir ay içinde açılır.
• Sendika özgürlüğüne aykırılıkta en az bir yıllık ücret tutarında sendikal tazminat ödenir; sendikal fesihte işe başlatma şartına bağlı değildir; işçi işe başlatılmazsa ayrıca İş K. m.21/1 tazminatı verilmez.