İş kazası ve meslek hastalığı, hem sosyal sigorta hukukunun hem de işverenin özel hukuk sorumluluğunun kesiştiği bir alandır. Bir olayın iş kazası veya meslek hastalığı sayılması, sigortalıya Sosyal Güvenlik Kurumunca sağlanacak hakları belirler; işverenin kusuru varsa Kurum yaptığı ödemeleri işverenden geri ister, sigortalı da karşılanmayan zararı için işverene tazminat davası açabilir. Sınavlarda özellikle iş kazası sayılan beş hâl, bildirim süreleri, gelir oranları ve rücu şartları sorulur.
İş kazası
Tanım
Maddenin birinci fıkrası beş bent hâlinde iş kazası sayılan durumları sayar; yukarıdaki alıntı son bendi ve tanımın ortak bitiş cümlesini göstermektedir. Tanımın unsurları şöyle özetlenebilir:
- Olayın sigortalının başına gelmesi gerekir.
- Olay, m.13/1’de sayılan beş hâlden birinde meydana gelmelidir. Bu hâller sınırlı sayıdadır.
- Olay sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getirmelidir.
- Olay ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.
| Hâl | Önemli nokta |
|---|---|
| a) İşyerinde bulunma | İş görülmese bile işyerinde bulunulan sürede (örneğin dinlenme arasında) olay iş kazasıdır. İşyeri kavramına eklentiler ve araçlar da dâhildir. |
| b) Yürütülen iş nedeniyle | İşyeri dışında da olsa işverenin yürüttüğü iş nedeniyle meydana gelen olayları kapsar; bağımsız çalışanlar için kendi yürüttükleri iş esas alınır. |
| c) Görevli gönderilme | Görevle işyeri dışına gönderilen sigortalının asıl işini yapmadığı zamanlar (yol, konaklama vb.) da korunur. |
| d) Süt izni | Yalnızca 4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalı için geçerlidir. |
| e) İşverenin sağladığı taşıt | Servis aracıyla gidiş-gelişte meydana gelen kazalar iş kazasıdır. Sigortalının kendi aracıyla veya toplu taşımayla işe gelirken geçirdiği kaza bu bende girmez. |
Bildirim
İş kazası, 4/a sigortalıları bakımından işveren tarafından o yer kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma ise en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirilir. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde meydana gelmişse süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar. 4/b sigortalısı ise kazayı, bir ayı geçmemek üzere rahatsızlığının bildirime engel olmadığı günden sonra üç işgünü içinde kendisi bildirir (m.13/2).
İşveren kazayı süresinde bildirmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir (m.21/2). 4/b sigortalısı süresinde bildirmezse ödenekler bildirim tarihinden itibaren ödenir (m.22/2).
Meslek hastalığı
Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir (m.14/1). İş kazasından farkı, ani bir olaya değil zaman içinde etkisini gösteren bir nedene dayanmasıdır.
Meslek hastalığının varlığı, Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularının sağlık kurulu raporu ve tıbbi belgeleri ile gerektiğinde işyeri çalışma şartlarına ilişkin denetim raporları incelenerek Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilmek zorundadır (m.14/2).
İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan meslek hastalığında, işten fiilen ayrılma ile hastalığın meydana çıkması arasında yönetmelikte o hastalık için belirlenen süreden (yükümlülük süresi) daha uzun zaman geçmemiş olmalıdır. Ancak hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlenmiş ve etkeni işyerinde tespit edilmişse, yükümlülük süresi aşılsa bile Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayıyla meslek hastalığı sayılabilir (m.14/3). Meslek hastalığı, işveren tarafından öğrenildiği günden itibaren üç işgünü içinde Kuruma bildirilir (m.14/4).
| Ölçüt | İş kazası | Meslek hastalığı |
|---|---|---|
| Neden | Ani, dıştan gelen olay | Tekrarlanan sebep veya çalışma şartları |
| Tespit | Kurum, gerekirse soruşturma ile | Kurum Sağlık Kurulu |
| Bildirim (4/a) | Kolluğa derhal, Kuruma 3 işgünü | Öğrenmeden itibaren 3 işgünü |
| Zaman unsuru | Olay anı | İşten ayrıldıktan sonra yükümlülük süresi |
Sağlanan haklar
İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklar (m.16/1): geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölen sigortalının hak sahiplerine gelir, gelir bağlanan kız çocuklarına evlenme ödeneği ve cenaze ödeneğidir. Ayrıca sağlık hizmetleri genel sağlık sigortası kapsamında karşılanır.
Geçici iş göremezlik ödeneği
Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulundan istirahat raporu alınmış olması şartıyla, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle iş göremezliğe uğrayan sigortalıya her gün için ödenek verilir (m.18/1-a). Hastalık sigortasından farklı olarak burada önceden belirli bir prim günü şartı ve üç günlük bekleme aranmaz. Ödenek, m.17’ye göre hesaplanan günlük kazancın yatarak tedavide yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi kadardır (m.18/3).
Sürekli iş göremezlik geliri
- Sürekli tam iş göremezlikte aylık kazancın %70’i oranında gelir bağlanır.
- Sürekli kısmi iş göremezlikte tam gelir, iş göremezlik derecesi oranında ödenir.
- Sigortalı başka birinin sürekli bakımına muhtaçsa oran %100 uygulanır (m.19/3).
- Gelir, geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi takip eden ay başından başlar.
Ölüm hâlinde
İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle ölen sigortalının hak sahiplerine, aylık kazancının %70’i güncellenerek m.34’teki paylaştırma esaslarına göre gelir olarak bağlanır (m.20/1). Meslekte kazanma gücünü %50 veya daha fazla kaybetmiş olarak gelir almakta iken ölen sigortalının hak sahiplerine, ölümün kazaya bağlı olup olmadığına bakılmaksızın aynı esasla gelir bağlanır (m.20/2).
Sigortalının kusuru (m.22)
- Hekimin tedbir ve tavsiyelerine uymayarak tedavi süresini uzatan veya iş göremezlik oranını artıran sigortalının ödenek veya geliri dörtte birine kadar eksiltilir.
- Ağır kusuru yüzünden iş kazasına uğrayan sigortalının ödenek veya geliri kusur derecesine göre üçte birine kadar eksiltilir.
- Kastî hareketi yüzünden kazaya uğrayan sigortalıya ödenek veya gelir yarısı tutarında ödenir.
Ceza sorumluluğu olmayanlar bu indirimlerin dışındadır.
Kurumun rücu hakkı
İşverene rücu
İş kazası veya meslek hastalığı işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumun yaptığı ve yapacağı ödemeler ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri toplamı işverene ödettirilir. Rücu tutarı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlıdır. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır (m.21/1).
Kaçınılmazlık, gerekli bütün önlemler alınmış olsa bile olayın gerçekleşmesinin önlenemeyeceği durumları ifade eder; böyle bir durumda işverenin sorumluluğu ortadan kalkar veya azalır.
Sigortalı süresinde işe giriş bildirgesiyle bildirilmemişse, Kurum masrafları ve gelirin ilk peşin sermaye değerini kusur aranmaksızın işverene ödettirir (m.23/2).
Üçüncü kişilere rücu
Olay üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmişse, yapılan ödemeler ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısı zarara sebep olan üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu edilir (m.21/4). İş kazası sonucu ölümlerde kusurlu hak sahiplerine veya kazada ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine rücu edilmez (m.21/5).
İşverenin hukuki sorumluluğu ve usul
İşveren, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak için gerekli her türlü önlemi almak ve araç-gereçleri eksiksiz bulundurmakla yükümlüdür; işçiler de alınan önlemlere uymak zorundadır (TBK m.417/2). Bu yükümlülüğün ihlali sözleşmeye aykırılık niteliğindedir.
Sigortalı veya ölümü hâlinde yakınları, Kurumun karşılamadığı maddi zarar ile manevi zararları için işverene tazminat davası açabilir. Uygulamada maddi tazminat hesabında, aynı zararı gidermeye yönelik olarak Kurumca bağlanan gelirlerin dikkate alınması ve böylece mükerrer ödemenin önlenmesi yerleşik bir ilkedir; işçinin müterafik kusuru da tazminattan indirim sebebidir.
Usul bakımından iki önemli kural vardır:
- İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 s. K. m.3/3).
- İş kazasından doğan tazminat davalarında genel yetkili mahkemelere (davalının yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesi, m.6/1) ek olarak kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (7036 s. K. m.6/3).
Özet
- İş kazası; işyerinde bulunma, yürütülen iş, görevli gönderilme, süt izni ve işverenin sağladığı taşıtla gidiş-geliş olmak üzere beş sınırlı hâlde meydana gelen ve sigortalıyı bedenen veya ruhen engelli hâle getiren olaydır.
- İşveren iş kazasını kolluğa derhal, Kuruma en geç üç işgünü içinde bildirir; geç bildirimde o süreye ait geçici iş göremezlik ödeneği işverenden alınır.
- Meslek hastalığı tekrarlanan sebep veya çalışma şartlarından doğar ve Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilir; yükümlülük süresi aşılsa bile Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla kabul edilebilir.
- İş kazasında geçici iş göremezlik ödeneği prim günü şartı aranmadan her gün için verilir; yatarak tedavide yarısı, ayakta üçte ikisidir.
- Sürekli iş göremezlik geliri için en az %10 kayıp gerekir; tam iş göremezlikte %70, bakıma muhtaçlıkta %100 oranı uygulanır; ölümde hak sahiplerine %70 bağlanır.
- Kurum, işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırılığı hâlinde işverene rücu eder; tutar sigortalının isteyebileceğiyle sınırlıdır ve kaçınılmazlık dikkate alınır; üçüncü kişiye ödemelerin yarısı rücu edilir.
- İşverenin tazminat sorumluluğu TBK m.417/3’e göre sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir; bu davalarda arabuluculuk zorunlu değildir.