İş sözleşmesi iki tarafa borç yükleyen sürekli bir sözleşmedir. İşçinin temel borcu iş görmek, işverenin temel borcu ücret ödemektir; ancak ilişkinin kişisel ve uzun soluklu niteliği, bu asli borçların yanında sadakat, özen, gözetme ve eşit davranma gibi yan borçları da doğurur. 4857 sayılı Kanun bu borçların bir kısmını düzenlerken genel çerçeve büyük ölçüde TBK’nin hizmet sözleşmesi hükümlerinde (TBK m.395 vd.) yer alır ve iş sözleşmelerine de uygulanır.
İşçinin borçları
İş görme borcu ve bizzat çalışma
İşçinin asli borcu, üstlendiği işi görmektir. TBK m.395’e göre sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça işçi, yüklendiği işi bizzat yapmakla yükümlüdür. İş görme borcu kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; işçi kendi yerine başkasını gönderemez ve bu borç mirasçılara geçmez. Nitekim sözleşme işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer (TBK m.440/1).
Özen borcu
İşçi, işverene ait makineleri, araç ve gereçleri, teknik sistemleri, tesisleri ve taşıtları usulüne uygun kullanmak ve kendisine teslim edilen malzemeye özen göstermekle yükümlüdür (TBK m.396/2).
Sadakat borcu
Sadakat borcu, işçinin işverenin haklı menfaatlerini gözetmesini ve ona zarar verecek davranışlardan kaçınmasını ifade eder. Kanunda öne çıkan görünümleri şunlardır:
- Rekabet etmeme ve ikinci iş yasağı: İşçi, hizmet ilişkisi devam ettiği sürece sadakat borcuna aykırı olarak ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmette bulunamaz ve özellikle kendi işvereniyle rekabete girişemez (TBK m.396/3). Burada yasak olan her ek iş değil, sadakat borcuna aykırı olan iştir; örneğin rakip firmada çalışmak.
- Sır saklama: İşçi, iş gördüğü sırada öğrendiği üretim ve iş sırlarını hizmet ilişkisi sürerken kendi yararına kullanamaz ve açıklayamaz; işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde bu yükümlülük ilişki sona erdikten sonra da devam eder (TBK m.396/4).
- Teslim ve hesap verme: İşçi, işini görürken üçüncü kişiden işveren için aldığı şeyleri, özellikle paraları derhâl teslim etmek ve hesabını vermekle yükümlüdür (TBK m.397).
Sadakat borcunun ağır ihlali, işveren için haklı fesih nedeni oluşturabilir; örneğin işverenin meslek sırlarını ortaya atmak veya güveni kötüye kullanmak (İş K. m.25/II-e).
Talimata uyma borcu
İşveren, işin görülmesi ve işçilerin işyerindeki davranışlarıyla ilgili genel düzenlemeler yapabilir ve özel talimat verebilir; işçiler bunlara dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde uymak zorundadır (TBK m.399). Bu, işverenin yönetim hakkının (talimat hakkı) karşılığıdır. Yönetim hakkı sınırsız değildir: Kanuna, sözleşmeye, toplu iş sözleşmesine aykırı veya işçinin kişilik haklarını ihlal eden talimata uyulması gerekmez. İş sözleşmesiyle belirlenmiş çalışma koşullarını esaslı biçimde değiştiren talimatlar için İş K. m.22’deki yazılı bildirim ve işçinin yazılı kabulü usulü uygulanır.
İşçinin görevlerini kendisine hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar etmesi, işverene haklı fesih imkânı verir (İş K. m.25/II-h).
Fazla çalışma borcu
Fazla çalışma kural olarak işçinin rızasına bağlıdır. Ancak normal süreden fazla çalışmayı gerektiren bir zorunluluk doğar, işçi bunu yapabilecek durumda olur ve kaçınması dürüstlük kurallarına aykırı düşerse işçi, karşılığı verilmek koşuluyla fazla çalışmakla yükümlüdür (TBK m.398/1). İş Kanunu’nda fazla çalışma için işçinin onayı aranır (İş K. m.41/7); arıza veya zorlayıcı sebepler gibi zorunlu hâllerdeki fazla çalışma ise m.42’de ayrıca düzenlenmiştir.
İşçinin sorumluluğu
İşçinin sorumluluğu kusur sorumluluğudur. Kanun sorumluluğun kapsamını belirlerken işin riskini ve işçinin bilinen yeteneklerini dikkate aldırarak, işin doğal riskinin bütünüyle işçiye yüklenmesini engeller. Ayrıca işveren, işçiden olan alacağını ücret borcuyla işçinin rızası olmadıkça takas edemez; yalnızca işçinin kasten sebep olduğu ve yargı kararıyla sabit zarardan doğan alacak, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir (TBK m.407/2).
Sözleşme sonrası rekabet yasağı
Hizmet ilişkisi sürerken rekabet etmeme sadakat borcunun doğal sonucudur. İlişki sona erdikten sonra rekabet yasağı ise ancak bir sözleşme kaydıyla doğar ve sıkı koşullara bağlıdır:
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Kimler üstlenebilir | Fiil ehliyetine sahip işçi (TBK m.444/1) |
| Şekil | Yazılı (TBK m.444/1) |
| Geçerlilik koşulu | İlişkinin işçiye müşteri çevresi, üretim sırları veya işverenin işleri hakkında bilgi edinme imkânı sağlaması ve bu bilgilerin kullanılmasının işverene önemli zarar verebilecek nitelikte olması (TBK m.444/2) |
| Sınırlar | Yer, zaman ve iş türü bakımından uygun olmalı; süre, özel durumlar dışında iki yılı aşamaz (TBK m.445/1) |
| Hâkimin yetkisi | Aşırı yasağı kapsam veya süre bakımından sınırlayabilir (TBK m.445/2) |
| Aykırılığın sonucu | Bütün zararların giderilmesi; ceza koşulu varsa işçi kural olarak onu ödeyerek borcundan kurtulabilir, aşan zarardan sorumludur (TBK m.446) |
| Sona erme | İşverenin gerçek yararı kalmamışsa; işveren haklı sebep olmadan feshetmişse veya işçi işverene yüklenebilen bir nedenle feshetmişse (TBK m.447) |
İşverenin borçları
Ücret ödeme borcu
İşverenin asli borcu ücret ödemektir. İşveren, sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde belirlenen ücreti, hüküm yoksa asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücreti ödemekle yükümlüdür (TBK m.401). Ücretin ödenme zamanı, yeri, korunması ve ödenmemesinin sonuçları ayrı bir konu olarak “Ücret” notunda ele alınmıştır. İşveren ayrıca işin görülmesinin gerektirdiği giderleri karşılamakla (TBK m.414) ve aksine anlaşma yoksa işçiye gerekli araç gereci sağlamakla (TBK m.413) yükümlüdür.
Eşit davranma borcu
İş K. m.5, işverenin eşit davranma borcunu düzenler:
- İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz (m.5/1).
- Esaslı sebep olmadıkça tam süreli karşısında kısmi süreliye, belirsiz süreli karşısında belirli süreliye farklı işlem yapılamaz (m.5/2).
- Biyolojik veya işin niteliğine ilişkin sebepler zorunlu kılmadıkça, sözleşmenin yapılmasında, şartlarında, uygulanmasında ve sona ermesinde cinsiyet veya gebelik nedeniyle doğrudan veya dolaylı farklı işlem yapılamaz (m.5/3).
- Aynı veya eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz (m.5/4).
Aykırılık hâlinde işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat (ayrımcılık tazminatı) ile yoksun bırakıldığı hakları isteyebilir (m.5/6). İspat yükü kural olarak işçidedir; ancak işçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya koyarsa, ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer (m.5/7).
İşçiyi gözetme ve kişiliğini koruma borcu
Bu hüküm, işyerinde psikolojik taciz (mobbing) ve cinsel tacize karşı işverene açık bir önleme yükümlülüğü getirir. İşveren ayrıca iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereci eksiksiz bulundurmakla yükümlüdür; işçiler de alınan önlemlere uymak zorundadır (TBK m.417/2). Bu yükümlülüklere aykırılık nedeniyle işçinin ölümü, bedensel zararı veya kişilik hakkı ihlalinden doğan zararların tazmini sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir (TBK m.417/3); bu da ispat yükü ve zamanaşımı bakımından işçi lehine sonuçlar doğurur.
İşçi işverenle birlikte ev düzeni içinde yaşıyorsa işveren yeterli gıda ve uygun barınak sağlamakla yükümlüdür (TBK m.418/1).
Kişisel verileri koruma ve özlük dosyası
İşveren, işçiye ait kişisel verileri ancak işçinin işe yatkınlığıyla ilgili veya sözleşmenin ifası için zorunlu olduğu ölçüde kullanabilir (TBK m.419). İş K. m.75 uyarınca işveren her işçi için bir özlük dosyası tutar, işçi hakkında edindiği bilgileri dürüstlük kurallarına ve hukuka uygun kullanmak ve gizli kalmasında işçinin haklı çıkarı bulunan bilgileri açıklamamakla yükümlüdür.
Diğer yan borçlar
- Çalışma belgesi: İşten ayrılan işçiye işinin çeşidini ve süresini gösteren bir belge verilir; belgenin vaktinde verilmemesi veya yanlış bilgi içermesi nedeniyle zarar gören işçi veya yeni işveren tazminat isteyebilir (İş K. m.28).
- Ceza koşulu sınırı: Hizmet sözleşmelerine yalnızca işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir (TBK m.420/1); ceza koşulunun karşılıklı olması gerekir.
- İş arama izni ve yıllık izin: Bildirim süresi içinde iş arama izni verme (İş K. m.27) ve yıllık ücretli izin borçları ilgili notlarda ayrıca ele alınmıştır.
Özet
- İşçinin asli borcu iş görmektir ve kural olarak bizzat yerine getirilir (TBK m.395).
- Özen ve sadakat borcu; rekabet etmeme, sır saklama ve teslim–hesap verme yükümlülüklerini kapsar; sır saklama ilişki bittikten sonra da sürebilir.
- İşçi, işverenin talimatlarına dürüstlük kuralının gerektirdiği ölçüde uyar; yönetim hakkı kanun ve sözleşmeyle sınırlıdır.
- İşçinin sorumluluğu kusur sorumluluğudur; işin riski ve işçinin bilinen nitelikleri dikkate alınır.
- Sözleşme sonrası rekabet yasağı yazılı olmalı, makul sınırlar içermeli ve kural olarak iki yılı aşmamalıdır.
- İşveren eşit davranmakla yükümlüdür; ihlalde dört aya kadar ücret tutarında tazminat ve yoksun kalınan haklar istenebilir.
- İşveren işçinin kişiliğini korumak, psikolojik ve cinsel tacizi önlemek ve iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almakla yükümlüdür.
- Kişisel veriler yalnızca işe yatkınlık ve sözleşmenin ifası için zorunlu ölçüde kullanılabilir; yalnızca işçi aleyhine ceza koşulu geçersizdir.