İş sözleşmesi, bireysel iş ilişkisinin kaynağıdır. 4857 sayılı Kanun, tarafların sözleşmeyi ihtiyaçlarına göre farklı türlerde kurabilmesine izin verir; ancak bu serbestiyi işçiyi korumaya yönelik sınırlarla çevreler. Sözleşmenin süreli olup olmaması, kısmi veya tam süreli kurulması ya da deneme kaydı taşıması; fesih, iş güvencesi, ücret ve diğer hakları doğrudan belirlediği için türlerin doğru ayırt edilmesi sınavda temel önemdedir.
İş sözleşmesinin tanımı ve şekli
Tanımın üç unsuru iş görme, ücret ve bağımlılıktır. TBK m.393/1’deki hizmet sözleşmesi tanımı da aynı unsurlara dayanır ve düzenli biçimde kısmi süreli hizmet görmeyi üstlenilen sözleşmeleri de hizmet sözleşmesi sayar (TBK m.393/2). TBK m.394/2’ye göre, durumun gereğine göre ancak ücret karşılığında yapılabilecek bir işi belli bir süre gören ve işi işverence kabul edilen kişiyle hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılır; böylece ücret açıkça konuşulmamış olsa da sözleşme doğar.
Şekil
Kural şekil serbestisidir. Bununla birlikte:
- Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur (İş K. m.8/2).
- Belirli süreli sözleşme (m.11/1), takım sözleşmesi (m.16/2), çağrı üzerine çalışma (m.14/1) ve uzaktan çalışma (m.14/4) Kanunda yazılı şekle bağlanmıştır.
- Yazılı sözleşme yapılmamışsa işveren, işçiye en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, temel ücreti ve ücret eklerini, ödeme dönemini, varsa sözleşme süresini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmelerde bu yükümlülük yoktur (m.8/3).
Öğretide ağırlıklı görüş, m.8/2’deki yazılı şeklin bir geçerlilik şartı olmadığını, işçiyi koruma ve ispat amacına hizmet ettiğini kabul eder; aksi hâlde şekle uyulmaması işçinin aleyhine sonuç doğururdu. Ayrıca geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, ilişki ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli bir sözleşmenin bütün sonuçlarını doğurur (TBK m.394/3).
Taraflar sözleşmeyi Kanunun sınırları içinde ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir; sözleşmeler belirli veya belirsiz süreli ve çalışma biçimi bakımından tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli ya da diğer türde kurulabilir (İş K. m.9).
Sürekli ve süreksiz işler
Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler süreksiz iş, bundan uzun sürenler sürekli iştir (İş K. m.10/1). Ölçüt, işin niteliğidir; fiilen kaç gün çalışıldığı değil. Süreksiz işlerde Kanunun bildirim süreleri, iş güvencesi, haklı fesih, ücretin ödenmemesi, yıllık izin gibi pek çok maddesi (m.10/2’de sayılanlar) uygulanmaz; bu konularda Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.
Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesi
Kanunun asıl türü belirsiz süreli sözleşmedir; belirli süreli sözleşme istisnadır. Belirli süreli sözleşme kurulabilmesi için:
- Objektif koşul: Belirli süreli işler (örneğin bir fuar standının kurulması), belli bir işin tamamlanması (bir inşaatın bitirilmesi) veya belirli bir olgunun ortaya çıkması (izindeki işçinin dönmesi) gibi,
- Yazılı şekil.
Bu şartlar bulunmadan sözleşmeye süre konulması, sözleşmeyi belirli süreli yapmaz; ilişki belirsiz süreli sayılır.
Zincirleme sözleşme yasağı
Belirli süreli sözleşme, esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz; aksi hâlde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir. Esaslı nedene dayalı zincirleme sözleşmeler ise belirli süreli olma özelliğini korur (İş K. m.11/2). TBK m.430/2 de belirli süreli sözleşme süresinin bitiminden sonra örtülü olarak sürdürülürse belirsiz süreliye dönüşeceğini öngörür.
Sona erme ve ayrım yasağı
Belirli süreli sözleşme, aksi kararlaştırılmadıkça sürenin bitiminde kendiliğinden sona erer; fesih bildirimine gerek yoktur (TBK m.430/1). Bu nedenle iş güvencesi hükümleri yalnızca belirsiz süreli sözleşmeler için öngörülmüştür (İş K. m.18/1). On yıldan uzun süreli sözleşmeyi taraflar on yıl geçtikten sonra altı aylık bildirim süresine uyarak feshedebilir (TBK m.430/3).
Belirli süreli çalışan işçi, haklı bir neden olmadıkça salt sözleşmesinin süreli olması yüzünden belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz; bölünebilir parasal menfaatler çalıştığı süreyle orantılı verilir (İş K. m.12). Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzer işte belirsiz süreli çalışan işçidir; yoksa o işkolundaki uygun bir işyerindeki işçi esas alınır.
Kısmi süreli ve tam süreli sözleşme
Normal haftalık çalışma süresi, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenen sözleşme kısmi süreli iş sözleşmesidir (İş K. m.13/1). Kısmi süreli işçi, haklı neden olmadıkça yalnızca bu nedenle farklı işleme tabi tutulamaz; ücret ve bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreyle orantılı ödenir (m.13/2). Öğretide, niteliği gereği bölünemeyen menfaatlerden (örneğin işyeri yemeği veya servis) kısmi süreli işçinin de tam olarak yararlanması gerektiği kabul edilir.
İşyerinde uygun açık yer bulunduğunda kısmiden tama veya tamdan kısmiye geçiş istekleri işverence dikkate alınır (m.13/4). Ayrıca doğum izni sonrasında, mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talep edebilir; bu talep işverence karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz. Bu hakkı kullanmak veya tam zamanlıya dönmek isteyen işçi işverene en az bir ay önce yazılı bildirim yapar; ebeveynlerden biri çalışmıyorsa çalışan eş bu talepte bulunamaz (m.13/5).
Çağrı üzerine çalışma
Yazılı sözleşmeyle işçinin, ihtiyaç duyulduğunda iş görme edimini yerine getireceği kararlaştırılan ilişki, çağrı üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli bir iş sözleşmesidir (İş K. m.14/1). Kanunun koruyucu kuralları şunlardır:
| Konu | Kural (İş K. m.14) |
|---|---|
| Süre belirlenmemişse | Haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır |
| Ücret | Belirlenen sürede işçi çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır |
| Çağrı zamanı | Aksi kararlaştırılmadıkça çalışılacak zamandan en az dört gün önce |
| Günlük süre belirlenmemişse | Her çağrıda günde en az dört saat üst üste çalıştırma |
Uzaktan çalışma
Uzaktan çalışma, işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesine dayanan ve yazılı kurulan iş ilişkisidir (İş K. m.14/4). Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret, işverence sağlanan ekipman ve korunması, iletişim ve çalışma şartları yer alır (m.14/5). Uzaktan çalışan işçi esaslı neden olmadıkça emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz; işveren iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirme, eğitim ve sağlık gözetimi yükümlülüklerini sürdürür (m.14/6).
Deneme süreli iş sözleşmesi
Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır (İş K. m.15/2). Deneme süresi ayrı bir sözleşme değil, sözleşmeye eklenen bir kayıttır; bu nedenle süre bitince sözleşme kendiliğinden devam eder. Deneme süresi işçinin kıdemine ve yıllık izin hesabına dahildir (m.53/1: “deneme süresi de içinde olmak üzere”).
TBK m.433 de iki ayı aşmayan deneme süresine izin verir; ancak toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatma imkânı İş Kanunu’na özgüdür.
Takım sözleşmesi
Birden çok işçinin oluşturduğu bir takımı temsilen bu işçilerden birinin takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmeye takım sözleşmesi denir (İş K. m.16/1). Sözleşme, hangi süre kararlaştırılmış olursa olsun yazılı yapılır ve her işçinin kimliği ile ücreti ayrı ayrı gösterilir (m.16/2). Takımdaki her işçinin işe başlamasıyla o işçi ile işveren arasında ayrı bir iş sözleşmesi kurulmuş sayılır (m.16/3). Ücretler her işçiye ayrı ayrı ödenir ve takım kılavuzu için aracılık gibi nedenlerle işçilerin ücretinden kesinti yapılamaz (m.16/4).
Özet
- İş sözleşmesinin unsurları iş görme, ücret ve bağımlılıktır; kural şekil serbestisidir, bir yıl ve daha uzun süreli sözleşmeler yazılı yapılır.
- Süreksiz iş, niteliği itibarıyla en çok otuz iş günü süren iştir ve Kanunun sayılan maddeleri burada uygulanmaz.
- Belirli süreli sözleşme objektif koşul ve yazılı şekil gerektirir; esaslı neden olmadan zincirleme yapılırsa başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.
- Belirli süreli sözleşme süre bitince kendiliğinden sona erer; iş güvencesi belirsiz süreli sözleşmelere özgüdür.
- Kısmi süreli işçi orantılı ücret alır ve ayrım yasağıyla korunur; ebeveynlere doğum sonrası kısmi çalışma talep hakkı tanınmıştır.
- Çağrı üzerine çalışmada süre belirlenmemişse haftalık yirmi saat, çağrı dört gün önce ve en az dört saat kuralları geçerlidir.
- Deneme süresi en çok iki ay, TİS ile dört aydır; bu sürede fesih bildirimsiz ve tazminatsızdır.
- Takım sözleşmesi yazılıdır; her işçiyle ayrı iş sözleşmesi kurulur ve ücret her birine ayrı ödenir.