Haklı nedenle fesih, sözleşmenin sürdürülmesini taraflardan biri için çekilmez kılan bir olay karşısında, bildirim süresi beklenmeden ve sözleşmenin süresine bakılmadan derhal sona erdirilmesidir. Bu yol hem belirli hem belirsiz süreli sözleşmelerde kullanılabilir ve iş güvencesi kapsamında olsun olmasın her işçi ve işveren için geçerlidir. Haklı nedenin bulunup bulunmadığı; kıdem ve ihbar tazminatı, işe iade ve tazminat sorumluluğu gibi sonuçları belirlediği için iş uyuşmazlıklarının merkezinde yer alır.
Genel çerçeve
TBK m.435/1’e göre taraflardan her biri haklı sebeplerle sözleşmeyi derhal feshedebilir; fesheden taraf fesih sebebini yazılı olarak bildirmek zorundadır (TBK m.435/2). Haklı sebebin genel ölçütü şudur:
İş Kanunu ise haklı nedenleri işçi için m.24’te, işveren için m.25’te dört (işçi için üç) ana grupta sayar: sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller, zorlayıcı sebepler ve yalnızca işveren için gözaltı veya tutuklama. Kanun ikinci grubun başlığında “ve benzerleri” ifadesini kullandığından, öğretide bu gruptaki hâllerin sınırlayıcı değil örnek niteliğinde olduğu, benzer ağırlıktaki davranışların da haklı neden oluşturabileceği yaygın biçimde kabul edilir.
İşçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı (İş K. m.24)
I. Sağlık sebepleri
- İşin niteliğinden doğan bir sebeple işin yapılması işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa,
- İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan görüştüğü işveren veya başka bir işçi bulaşıcı ya da işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa.
II. Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller ve benzerleri
- İşverenin sözleşme yapılırken esaslı noktalardan biri hakkında yanlış vasıf veya şart göstererek ya da gerçeğe aykırı bilgi vererek işçiyi yanıltması (a),
- İşverenin işçinin veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışları ya da işçiye cinsel tacizde bulunması (b),
- İşverenin işçiye veya aile üyelerine sataşması, gözdağı vermesi, onları kanuna karşı davranışa özendirmesi, hapsi gerektiren suç işlemesi veya şeref kırıcı asılsız ağır isnatta bulunması (c),
- İşçinin işyerinde başka bir işçi veya üçüncü kişilerce cinsel tacize uğraması ve durumu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması (d),
- İşçinin ücretinin kanun veya sözleşmeye uygun hesap edilmemesi veya ödenmemesi (e),
- Parça başı veya iş tutarı üzerinden ücrette işçiye yapabileceğinden az iş verilip aradaki farkın zaman esasına göre ödenmemesi ya da çalışma şartlarının uygulanmaması (f).
Uygulamada en sık görülen işçi feshi bu bende dayanır. Yalnızca asıl ücretin değil fazla çalışma, hafta tatili veya genel tatil ücretlerinin ödenmemesi de bu bent kapsamındadır; (f) bendindeki “çalışma şartlarının uygulanmaması” ise sözleşmeyle belirlenen koşullara aykırı davranışları kapsar. Psikolojik taciz (mobbing) hâlinde işçi, işverenin kişiliği koruma borcunu (TBK m.417) ihlal etmesine dayanarak m.24/II çerçevesinde derhal fesih yapabilir.
III. Zorlayıcı sebepler
İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler (deprem, sel, salgın kaynaklı kapanma gibi) ortaya çıkarsa işçi sözleşmeyi feshedebilir. Bu bekleme süresi içinde işçiye bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir (İş K. m.40).
İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı (İş K. m.25)
I. Sağlık sebepleri
- (a) İşçinin kendi kastından, düzensiz yaşayışından veya içkiye düşkünlüğünden doğan hastalık veya engellilik nedeniyle devamsızlığın ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş gününden fazla sürmesi,
- (b) İşçinin hastalığının tedavi edilemeyecek nitelikte olduğunun ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun Sağlık Kurulunca saptanması.
(a) dışındaki hastalık, kaza, doğum ve gebelik hâllerinde işverenin bildirimsiz fesih hakkı, bu hâllerin işçinin kıdemine göre m.17’deki bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğar; doğum ve gebelikte bu süre m.74’teki analık izninin bitiminde başlar. Sözleşmenin askıda kaldığı bu dönemde ücret işlemez (m.25/I son fıkra).
II. Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller ve benzerleri
| Bent | Hâl |
|---|---|
| a | Sözleşme yapılırken gerekli vasıf veya şartları taşıdığını ileri sürerek ya da gerçeğe aykırı bilgi vererek işvereni yanıltma |
| b | İşverenin veya aile üyelerinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranış; işveren hakkında asılsız şeref kırıcı ihbar ve isnat |
| c | İşverenin başka bir işçisine cinsel taciz |
| d | İşverene, ailesine veya başka işçiye sataşma; işyerine sarhoş veya uyuşturucu almış gelme ya da işyerinde kullanma |
| e | Güveni kötüye kullanma, hırsızlık, meslek sırlarını ortaya atma gibi doğruluk ve bağlılığa aykırı davranış |
| f | İşyerinde yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve cezası ertelenmeyen bir suç işleme |
| g | İzinsiz veya haklı sebep olmaksızın ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü veya bir ayda üç iş günü işe gelmeme |
| h | Yapmakla ödevli olduğu görevleri hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar |
| ı | Kendi isteği veya savsaması yüzünden iş güvenliğini tehlikeye düşürme; işyerinin malı olan veya eli altındaki eşyayı otuz günlük ücretiyle ödeyemeyecek derecede hasara ve kayba uğratma |
III. Zorlayıcı sebepler ve IV. Gözaltı–tutuklama
İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süreyle çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması işverene fesih hakkı verir (m.25/III). İşçinin gözaltına alınması veya tutuklanması hâlinde ise devamsızlığın m.17’deki bildirim süresini aşması gerekir (m.25/IV).
Savunma alınması
İş güvencesi kapsamındaki işçinin belirsiz süreli sözleşmesi, davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle savunması alınmadan feshedilemez; ancak işverenin m.25/II şartlarına uygun fesih hakkı saklıdır (İş K. m.19/2). Dolayısıyla ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayanan haklı fesihte savunma alınması geçerlilik şartı değildir. İşçi, feshin m.25’teki sebeplere uymadığı iddiasıyla m.18, 20 ve 21 çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir (m.25/son).
Hak düşürücü süreler (İş K. m.26)
Bu süreler hakkında üç önemli nokta vardır:
- Süreler yalnızca ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık (II numaralı bentler) için öngörülmüştür; sağlık veya zorlayıcı sebeplere dayanan fesihlerde uygulanmaz.
- Altı iş günü öğrenmeden, bir yıl fiilin gerçekleşmesinden itibaren işler; ikisi birlikte aranır. İşveren tüzel kişi ise öğrenme, fesih yetkisine sahip kişi veya organın öğrenmesi esas alınarak belirlenir.
- İşçinin olayda maddi çıkar sağladığı hâllerde (örneğin zimmet) bir yıllık üst sınır uygulanmaz; altı iş günlük süre ise yine işler.
Süresi içinde fesheden tarafın diğer taraftan tazminat hakları saklıdır (m.26/2).
Haklı nedenle feshin sonuçları
Tazminatlar
Haklı nedenle derhal fesihte bildirim süresine uyulması gerekmediğinden ihbar tazminatı doğmaz. Kıdem tazminatı bakımından ise hâlâ yürürlükte olan 1475 sayılı Kanunun 14. maddesi esas alınır (İş K. m.120 ve Geçici m.1/2 uyarınca bu maddedeki atıflar 4857’nin m.24 ve 25’ine yapılmış sayılır):
| Fesih | Kıdem tazminatı | İhbar tazminatı |
|---|---|---|
| İşçinin m.24’e dayanan haklı feshi (I, II, III) | Var | Yok |
| İşverenin m.25/I (sağlık), III (zorlayıcı), IV (gözaltı) feshi | Var | Yok |
| İşverenin m.25/II (ahlak ve iyiniyet) feshi | Yok | Yok |
| İşverenin haklı neden olmadan derhal feshi | Diğer şartlar varsa var | Var (bildirim süresi ücreti) |
Haklı fesih sebebi taraflardan birinin sözleşmeye uymamasından doğmuşsa o taraf, sebep olduğu zararı hizmet ilişkisine dayanan bütün haklar göz önünde tutularak tamamen gidermekle yükümlüdür; diğer hâllerde hâkim feshin maddi sonuçlarını serbestçe değerlendirir (TBK m.437).
Haklı neden olmadan derhal fesih
İşveren haklı sebep olmaksızın derhal feshederse işçi, belirsiz süreli sözleşmede bildirim süresine, belirli süreli sözleşmede sözleşme süresine uyulmuş olsaydı kazanacağı miktarı tazminat olarak isteyebilir; hâkim ayrıca altı aylık ücreti aşmamak üzere ek bir tazminata hükmedebilir (TBK m.438). İşçi haklı sebep olmaksızın işe başlamaz veya aniden işi bırakırsa işveren aylık ücretin dörtte biri tutarında tazminat ve ek zararını isteyebilir; takas yoluyla sona ermemişse bu hak otuz gün içinde dava veya takip yoluyla kullanılmalıdır (TBK m.439).
Özet
- Haklı nedenle fesih, belirli ve belirsiz süreli tüm sözleşmelerde bildirim süresi beklenmeden derhal yapılabilir.
- İşçinin haklı nedenleri sağlık, ahlak ve iyiniyet (ücretin ödenmemesi, taciz, yanıltma vb.) ve bir haftayı aşan zorlayıcı sebeplerdir.
- İşverenin haklı nedenleri sağlık, ahlak ve iyiniyet (devamsızlık, güveni kötüye kullanma vb.), bir haftayı aşan zorlayıcı sebep ve bildirim süresini aşan gözaltı–tutukluluktur.
- Kusurlu olmayan hastalık hâlinde işveren, bildirim süresi artı altı hafta dolmadan derhal fesih yapamaz.
- Ahlak ve iyiniyet hâllerinde fesih öğrenmeden itibaren altı iş günü ve fiilden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır; maddi çıkarda bir yıl sınırı uygulanmaz.
- Haklı nedenle fesihte ihbar tazminatı doğmaz; kıdem tazminatı yalnızca işverenin m.25/II’ye dayanan feshinde ödenmez.
- m.25/II’ye dayanan fesihte savunma alınması geçerlilik şartı değildir.
- Haksız derhal fesihte TBK m.438 ve m.439’daki tazminatlar gündeme gelir.