Alacağı rehinle güvence altına alınmış alacaklı, kural olarak borçlunun bütün malvarlığına değil, önce rehin konusu mala başvurmak zorundadır. Bu takip yolu, İİK’nın beşinci babında taşınır rehni (m.145–147), ipotek (m.148–150/d) ve ortak hükümler (m.150/e–153/a) olarak üç bölümde düzenlenmiştir. Konunun sınavdaki ağırlığı; rehin önceliği ilkesi, ödeme emri ile icra emri ayrımı, süreler ve rehin açığı belgesi üzerinde toplanır.
Rehin önceliği ilkesi
Kural
Rehinli alacaklı, borçlu iflasa tabi olsa bile yalnızca rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabilir; haciz veya iflas yoluna ancak rehnin yetmediği kısım için başvurabilir. Bu ilke hem borçluyu (önce teminatın tüketilmesi) hem de diğer alacaklıları korur.
Rehinli alacaklının bu ilkeye aykırı olarak doğrudan haciz yoluyla takip başlatması hâlinde borçlu, bu aykırılığı icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürebilir.
İstisnalar
| İstisna | Sonuç |
|---|---|
| Sermaye Piyasası Kanunu’ndaki konut finansmanından doğan rehinli alacaklar ile TOKİ’nin rehinli alacakları (m.45/2) | Alacaklı rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip ile haciz yolu arasında seçim yapabilir |
| Çek, poliçe veya emre yazılı senede dayanan alacaklar (m.45/3, m.167) | Alacak rehinle güvence altına alınmış olsa bile kambiyo senetlerine özgü haciz veya iflas yoluna gidilebilir |
| İpotekle güvence altına alınmış faiz ve yıllık taksit alacakları (m.45/4) | Alacaklının seçimine ve borçlunun sıfatına göre rehnin paraya çevrilmesi, haciz veya iflas yolu |
Taşınır rehninin paraya çevrilmesi
Takip talebi ve ödeme emri
Taşınır rehinli alacaklı takip talebinde, genel unsurların (m.58) yanında rehin konusu malın ne olduğunu; rehin üçüncü kişi tarafından verilmişse veya rehinli malın mülkiyeti üçüncü kişiye geçmişse onun adını; sonra gelen bir rehin hakkı varsa bu hakkın sahibini bildirir (m.145).
İcra dairesi, sonraki rehin hakkı sahibine bir ihbarname gönderir; borçluya ve rehin maliki üçüncü kişiye ise ödeme emri tebliğ eder.
Ödeme emrine itiraz
Ödeme emrine itiraz hakkında genel haciz yoluyla takibe ilişkin m.62–72 uygulanır. Ancak iki özel kural vardır (m.147):
- Rehin hakkına açıkça itiraz edilmemişse, alacaklının rehin hakkı takip aşamasında artık tartışılamaz.
- Yalnız rehin hakkına itiraz edilmişse alacaklı, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takipten vazgeçip takibin haciz yoluyla devamını isteyebilir; bu durumda borçluya mal beyanı için yedi gün süre verilir.
İpoteğin paraya çevrilmesi
Yetki ve takip talebi
İpotek alacaklısı, yetkili veya taşınmazın bulunduğu yer icra dairesine, ipotek belgesinin tapu idaresince verilmiş akit tablosunun resmî bir örneğini sunarak ve alacak miktarını bildirerek takip talebinde bulunur (m.148). İpotek sözleşmesinin tarafları ve sonradan taşınmazı edinenler tapu sicil müdürlüğüne yurt içinde bir tebligat adresi bildirmek zorundadır; yeni adres bildirilmezse tebligatın eski adrese ulaştığı tarih tebellüğ tarihi sayılır (m.148/a).
İki ayrı yol: icra emri ve ödeme emri
İpotek takibinin hangi yoldan yürüyeceği, akit tablosunun içeriğine bağlıdır.
Bu hâlde takip ilamlı takip niteliğindedir (“ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla ilamlı takip” olarak anılır). Diğer muaccel alacaklarda ise takip ilamsızdır ve ödeme emri gönderilir (m.149/b).
| İcra emri (m.149) | Ödeme emri (m.149/b) | |
|---|---|---|
| Şart | Akit tablosunda kayıtsız şartsız para borcu ikrarı ve muaccel alacak | Diğer muaccel alacaklar |
| Ödeme süresi | 30 gün | 30 gün |
| Borçlunun savunma yolu | 7 gün içinde icra mahkemesinden icranın geri bırakılmasını isteme (m.149/a, m.33) | Tebliğden itibaren 7 gün içinde itiraz (m.150) |
| Etkisi | İcra mahkemesinden geri bırakma kararı getirilmezse satış istenebilir | İtiraz takibi durdurur; alacaklı itirazın kaldırılması veya iptali yoluna gider |
İcranın geri bırakılması
İcra emrine karşı borçlu, m.33’ün 1, 2 ve 4. fıkraları uyarınca, tebliğden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak borcun itfa veya imhal edildiğini ya da zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir; itfa veya imhal iddiası belgeyle kanıtlanmalıdır. Geri bırakma isteminin reddine karşı istinafa başvuran borçlu veya üçüncü kişi, takip konusu alacağın yüzde onbeşi oranında teminat yatırmazsa satış durmaz; istinaf talebi reddedilirse bu teminat ayrıca hükme gerek kalmadan alacaklıya tazminat olarak ödenir (m.149/a/2). Konut finansmanı ve TOKİ alacaklarında bu oran yüzde otuzdur.
Ödeme emrine itiraz
İtirazın incelenmesinde m.62–72 uygulanır. İpotek bir cari hesap veya işleyecek kredi gibi bir sözleşmenin teminatı olarak verilmişse icra mahkemesi, bu sözleşmeyi ve ilgili belgeleri m.68 esaslarına göre inceleyebilir (m.150/a).
Kredi ipotekleri (m.150/ı)
Cari hesap veya kısa, orta, uzun vadeli nakdî ya da gayrinakdî kredilerin teminatı olan ipoteklerde akit tablosu kayıtsız şartsız borç ikrarı içermese bile kredi veren taraf; hesap özetinin, tazmin talebinin veya ödeme ihtarının noter aracılığıyla kredi sözleşmesinde ya da akit tablosunda belirtilen adrese tebliğ edildiğini gösteren onaylı bir sureti sunarsa icra müdürü m.149’a göre icra emri gönderir. Kredi kullanan, tebliğden itibaren sekiz gün içinde noter aracılığıyla itiraz ettiğini kanıtlayarak icra mahkemesine şikâyette bulunabilir; ancak kredi veren alacağını m.68/b çerçevesinde diğer belgelerle kanıtlarsa şikâyet reddedilir. Hesap özetinin ipotekli taşınmaz maliki üçüncü kişiye tebliği TMK m.887’deki ödeme istemi yerine geçer.
Satış hazırlıkları ve yan işlemler
- İcra memuru, takibin başladığını tapu idaresine bildirir; tapu memuru bunu sicile şerh verir. Şerhten sonra taşınmazı edinenlere icra veya ödeme emri tebliğ edilmez (m.150/c).
- Rehin kiraya verilmiş bir taşınmazsa alacaklının talebiyle kiracılara, takibin kesinleşmesi beklenmeden, kiraları icra dairesine ödemeleri bildirilir (m.150/b).
- İcra dairesi takip talebi üzerine satış hazırlıklarına başlar; tapu kayıtlarını ve imar durumunu getirtir, takibin kesinleşmesini beklemeden kıymet takdiri yaptırır (m.150/d).
Ortak hükümler
Satış isteme süresi
Gemiler üzerindeki rehinlerde bu süre, bayrağı ve sicile kayıtlı olup olmadığına bakılmaksızın üç aydır (m.153/a). Satış usulünde haciz yoluyla takibe ait satış hükümleri (m.92/3, 93, 96–99 ve 112–137) kıyasen uygulanır (m.150/g). Alacak veya rehin hakkı bir ilamla ya da ilam niteliğindeki belgeyle saptanmışsa ilamların icrasına ilişkin hükümler kıyasen uygulanır (m.150/h).
Paylaştırma
Rehin bedelinden masrafların düşülmesi ve kalanın paylaştırılmasında m.138 uygulanır. Satış tutarı alacaklara yetmezse icra memuru, m.206’nın ikinci ve üçüncü fıkralarına göre her alacaklının sıra ve payını belirler; m.141, 142 ve 144 burada da uygulanır (m.151). Taşınmaz rehinlilerin sırası TMK’nın taşınmaz rehnine ilişkin hükümlerine göre belirlenir.
Geçici rehin açığı belgesi ve rehin açığı belgesi
Satış talebinden sonra takdir edilip kesinleşen kıymete göre rehnin alacağı karşılamayacağı anlaşılırsa, alacaklıya talebi üzerine açık kalan miktar için geçici (muvakkat) rehin açığı belgesi verilir. Alacaklı bu belgeyle borçlunun diğer mallarının haczini isteyebilir ve m.100 esasları dahilinde diğer alacaklıların haczine iştirak edebilir (m.150/f).
Kesin rehin açığı belgesi; rehin, satış isteyenin alacağından derece itibarıyla önce gelen rehinli alacakların toplamından fazla bir bedelle alıcı çıkmadığı için satılamazsa veya satılıp da bedeli takip edilen alacağa yetmezse verilir. Alacağı irat senedinden veya taşınmaz yükünden doğmayan alacaklı, tahsil edemediği kısım için borçlunun sıfatına göre haciz veya iflas yoluna gidebilir. Satış yapılmamışsa artırma gününden, yapılmışsa satışın kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde haciz yoluyla takip talebinde bulunulursa yeniden icra veya ödeme emri tebliğine gerek yoktur (m.152).
| Rehin açığı belgesi (m.152) | Aciz vesikası (m.143) | |
|---|---|---|
| Verildiği takip | Rehnin paraya çevrilmesi | Haciz yoluyla takip |
| Niteliği | Borç ikrarını içeren senet | Borç ikrarını içeren senet |
| Yeni emir gerekmeyen süre | Artırma günü veya satışın kesinleşmesinden itibaren 1 yıl | Vesikanın alınmasından itibaren 1 yıl |
Alacaklının parayı almaktan kaçınması
İpotekle güvence altına alınmış ve vadesi gelmiş borcun borçlusu, alacaklının gaip ve yerleşim yerinin bilinmediğini veya parayı almaktan ve ipoteği kaldırmaktan kaçındığını bildirirse icra dairesi alacaklıya on beş gün içinde gelip parayı almasını tebliğ eder. Alacaklı gelmez veya haklı neden olmadan kaçınırsa ve borçlu borcun tamamını icra dairesine yatırırsa icra mahkemesi paranın alacaklı adına saklanmasına ve ipotek kaydının terkinine karar verir (m.153).
Özet
- Rehinli alacaklı, borçlu iflasa tabi olsa bile önce rehnin paraya çevrilmesi yoluna gitmek zorundadır; istisnalar konut finansmanı/TOKİ alacakları, kambiyo senetleri ve ipotekli faiz-taksit alacaklarıdır (m.45, m.167).
- Taşınır rehninde ödeme süresi 15 gün, itiraz süresi 7 gündür; rehin hakkına açıkça itiraz edilmezse tartışılamaz (m.146–147).
- İpotekte akit tablosu kayıtsız şartsız borç ikrarı içeriyor ve alacak muaccelse icra emri (ilamlı nitelik), değilse ödeme emri gönderilir; ödeme süresi her ikisinde 30 gündür (m.149, 149/b).
- İcra emrine karşı 7 gün içinde icranın geri bırakılması istenir; red kararına karşı istinafta satışın durması için yüzde onbeş (konut finansmanı/TOKİ’de yüzde otuz) teminat gerekir (m.149/a).
- İpoteğin ilamsız takibinde rehin hakkı itiraz konusu yapılamaz (m.150); kredi ipoteklerinde hesap özetinin noterden tebliği ile icra emri yoluna gidilir (m.150/ı).
- Satış, taşınır rehninde 6 ay, taşınmaz rehninde 1 yıl içinde istenmezse takip düşer; gemilerde süre 3 aydır (m.150/e, 153/a).
- Kıymete göre rehin yetmeyecekse geçici rehin açığı belgesi, satış sonrası açık kalırsa rehin açığı belgesi verilir; belgeden sonra 1 yıl içinde yeni emir gerekmeden haciz yoluyla takip yapılabilir (m.150/f, 152).