Haciz yoluyla takibin son halkası, satılan malın bedelinin hak sahiplerine dağıtılmasıdır. Tek bir alacaklı varsa iş kolaydır; ancak aynı mal üzerinde birden çok haciz ya da rehin bulunuyor ve satış bedeli herkese yetmiyorsa kimin, hangi sırayla ve ne kadar alacağını belirlemek gerekir. İİK bu sorunu “paraların paylaştırılması” başlığı altında, hacze iştirak (m.100), paylaştırma (m.138), sıra cetveli (m.140) ve cetvele itiraz (m.142) kurumlarıyla çözer. Konu, hem süreler hem de itiraz–şikâyet ayrımı bakımından sınavlarda sık sorulur.
Paylaştırmanın temel ilkeleri
Masrafların önceliği ve oranlı dağıtım
Satış bedelinden ilk önce bütün alacaklıları ilgilendiren masraflar (haciz, paraya çevirme, paylaştırma masrafları) karşılanır. Artan para, takip masrafları ve işlemiş faizler de hesaba katılarak alacaklılar arasında alacakları oranında (garameten) dağıtılır. Mallar tamamen satılmadan, bir kısmının satışından elde edilen para da gerektiğinde avans olarak dağıtılabilir.
Aynı maddeye göre vekil aracılığıyla yürütülen takiplerde vekâlet ücreti, alacaklı ile borçlu arasındaki sözleşmeye bakılmaksızın icra memurunca avukatlık ücret tarifesine göre hesaplanır ve takip masraflarına dahil edilir. Geçici (muvakkat) hacizler için ayrılan paylar ise durum netleşinceye kadar bankaya yatırılarak bekletilir.
Tamamlama haczi
Satış tutarı bütün alacakları karşılamazsa icra memuru, yeni bir talep beklemeden kendiliğinden ek hacizler yaparak haczi tamamlar (m.139). Bu yeni hacizler, aynı mallar üzerinde daha önce sonraki derecelerin koydurduğu hacizlerin doğurduğu haklara dokunmaz. Yeniden haczedilen mallar ayrıca satış talebi gerekmeksizin ve mümkün olduğunca çabuk satılır.
Hacze iştirak ve haciz dereceleri
Kural olarak haciz yoluyla takipte “önce gelen önce alır”: ilk haczi koyduran alacaklı birinci derecede, sonraki haciz alacaklıları kendi haciz tarihlerine göre sonraki derecelerde yer alır. Hacze iştirak, bu kuralın istisnasıdır; belirli belgelere sahip alacaklıların ilk haciz alacaklısıyla aynı dereceye girmesini sağlar.
İştirak hakkı veren belgeler şunlardır: ilk haciz ilamsız takibe dayanıyorsa takip talebinden, ilama dayanıyorsa dava açılmasından önce yapılmış bir takipte alınan aciz vesikası; bu tarihlerden önce açılmış bir dava üzerine alınan ilam; bu tarihlerden önceki tarihli resmî veya tarih ve imzası onaylı senet; aynı tarihlerden önce resmî dairelerin yetkileri içinde verdikleri makbuz veya belge. Bu belgelere sahip olmayan alacaklılar, ancak önceki dereceden artacak bedel için hacze katılabilir.
Ayrıca borçlunun eşi, çocukları ve vasisi ya da kayyımı olduğu kişiler, evlilik, velayet veya vesayetten doğan alacakları için önceden takip yapmaya gerek kalmadan aynı derecede hacze iştirak edebilir (m.101); bu hak, haczin evliliğin, velayetin veya vesayetin devamı sırasında ya da sona ermesinden itibaren bir yıl içinde yapılmış olmasına bağlıdır. Nafaka ilamına dayanan alacaklı ise, kötü niyet hâli hariç, her zaman aynı derecede hacze iştirak edebilir. İcra dairesi iştirak taleplerini borçlu ve alacaklılara bildirir; itiraz edilirse iştirak geçici olarak kabul edilir ve iştirak isteyen yedi gün içinde dava açmazsa iştirak hakkı düşer.
Sıra cetveli
Ne zaman düzenlenir?
Satış tutarı bütün alacaklıların alacağını karşılamaya yetmiyorsa icra dairesi bir sıra cetveli düzenler. Bedel herkese yetiyorsa cetvele gerek yoktur; her alacaklıya alacağı ödenir.
Böylece haciz yoluyla takipte de iflas hukukundaki sıra düzeni uygulanır. İflasta “iflasın açılmasından önceki bir yıl” gibi süreler, haciz yoluyla takipte haciz talebi tarihine göre hesaplanır.
İİK m.206’ya göre sıra
Önce rehinli alacaklılar gelir: rehinli alacaklıların satış tutarı üzerinde rüçhan hakkı vardır; taşınmaz rehinli alacaklıların kendi aralarındaki sırası TMK’nın taşınmaz rehnine ilişkin hükümlerine göre belirlenir. Rehinle karşılanmayan ya da teminatsız alacaklar ise dört sıraya ayrılır.
| Sıra | Alacaklar |
|---|---|
| Birinci | (A) İşçilerin iş ilişkisine dayanan ve son bir yıl içinde tahakkuk etmiş alacakları ile ihbar ve kıdem tazminatları; (B) işverenlerin işçi yardım sandığı niteliğindeki tüzel kişiliği olan kuruluşlara borçları; (C) son bir yıl içinde tahakkuk etmiş ve nakden ifası gereken aile hukukundan doğan nafaka alacakları |
| İkinci | Velayet ve vesayet nedeniyle malları borçlunun idaresine bırakılan kişilerin bu ilişkiden doğan alacakları |
| Üçüncü | Özel kanunlarında imtiyazlı olduğu belirtilen alacaklar |
| Dördüncü | İmtiyazlı olmayan diğer bütün alacaklar |
Bir ve ikinci sıradaki sürelerin hesabında iflastan önce geçirilen konkordato süresi (mühlet dahil), iflasın ertelenmesi süresi, alacak hakkında açılan davanın devam ettiği süre ve terekenin iflas hükümlerine göre tasfiyesinde ölümden tasfiye kararına kadar geçen süre hesaba katılmaz (m.206).
Cetvelin tebliği
Sıra cetvelinin birer sureti icra dairesince ilgililere tebliğ edilir (m.141). İtiraz ve şikâyet süreleri bu tebliğle başlar.
Sıra cetveline itiraz ve şikâyet
Ayrım ölçütü
İİK m.142, cetvele yöneltilen itirazın konusuna göre iki farklı yol öngörür:
- İtiraz alacağın esasına veya miktarına ilişkinse (ör. başka bir alacaklının alacağının gerçek olmadığı, muvazaalı olduğu, daha az olduğu ileri sürülüyorsa) sıra cetveline itiraz davası açılır.
- İtiraz yalnızca sıraya ilişkinse (ör. alacağın yanlış sıraya yazıldığı, imtiyazın tanınmadığı) şikâyet yoluyla icra mahkemesine başvurulur.
| Sıra cetveline itiraz davası | Sıra cetveline şikâyet | |
|---|---|---|
| Konu | Alacağın esası ve miktarı | Yalnız sıra (ve cetvelin usule aykırılığı) |
| Merci | Takibin yapıldığı yer genel mahkemesi | İcra mahkemesi |
| Süre | Cetvelin tebliğinden itibaren 7 gün | Öğrenmeden itibaren 7 gün (m.16) |
| Taraf | Cetvelde yer alan alacaklılar arasında; davacı bir alacaklı, davalı itiraz edilen alacaklı | Şikâyetçi ilgili, karşı taraf cetvelde hakkı etkilenen alacaklı |
| Usul | Basit yargılama usulü | İcra mahkemesi usulü |
Teminat karşılığı ödeme
Sıra cetvelinin düzenlenmesi üzerine tebligatı alan ve cetvelde hak sahibi görünen her alacaklı, bir bankanın kesin ve süresiz teminat mektubunu dosyaya sunarak payına düşen parayı, itiraz veya şikâyet sonucunu beklemeden tahsil edebilir (m.142/a). Teminat mektubunda, tahsil edilen paranın ve iade gerekirse iade tarihine kadar işleyecek faizin icra dairesinin ilk yazılı talebi üzerine ödeneceği taahhüt edilmelidir; teminat miktarını icra dairesi belirler.
Aciz vesikası ve takibin sonuçlandırılması
Aciz vesikasının düzenlenmesi
Alacağının tamamını alamayan alacaklıya, gerekli şartlar varsa kalan miktar için aciz vesikası verilir; bir sureti borçluya verilir ve aciz vesikası sicile kaydedilmek üzere ilgili icra dairesine gönderilir (m.143/1). Aciz vesikası sicili alenidir.
Aciz vesikasının sonuçları:
- Borç ikrarı niteliğinde senettir; alacaklıya tasarrufun iptali davası açma imkânı verir (m.277).
- Vesikanın alınmasından itibaren bir yıl içinde yeni takibe girişilirse yeniden ödeme emri tebliğine gerek yoktur.
- Vesikadaki alacak için faiz istenemez; kefil ve müşterek borçlular bu miktar için ödedikleri faizden dolayı borçluya rücu edemez.
- Borç, borçluya karşı vesikanın düzenlenmesinden itibaren yirmi yılda zamanaşımına uğrar; borçlunun mirasçıları, mirasın açılmasından itibaren bir yıl içinde alacaklı hakkını aramamışsa zamanaşımını ileri sürebilir.
- Borçlu, borcunu işlemiş faizleriyle birlikte vesikayı düzenleyen icra dairesine her zaman ödeyebilir; tam ödemeden sonra vesika sicilden terkin edilir. Takip batıl ise veya iptal edilirse, borçlu olmadığı mahkeme kararıyla sabit olursa ya da alacaklı takibi geri alırsa da terkin yapılır.
Senedin iadesi ve tapu terkinleri
Alacağı tamamen ödenen alacaklının senedi icra dairesince borçluya verilir; kısmen ödenen alacaklı senedini geri alabilir, ancak icra dairesi senedin bundan sonra hangi miktar için geçerli olduğunu üzerine yazar (m.144). İlamların icrasında borçlu isterse ilamın tamamen veya kısmen yerine getirildiğine dair ücretsiz bir belge alır. Taşınmazı paraya çeviren icra dairesi, o taşınmaz üzerindeki irtifak, taşınmaz yükü ve rehin kayıtlarının tapu sicilinden terkin ve nakillerini de yaptırır. Paylaştırma hükümleri gemilerin satışında da uygulanır; ancak gemilerde sıra cetveli Türk Ticaret Kanunu’nun ilgili hükümlerine göre yapılır (m.144/a).
Özet
- Satış bedelinden önce ortak masraflar alınır; kalan para alacaklılara alacakları oranında paylaştırılır; vekâlet ücreti tarifeye göre hesaplanıp takip masraflarına eklenir (m.138).
- Bedel yetmezse icra memuru kendiliğinden tamamlama haczi yapar (m.139).
- m.100’deki belgelere sahip alacaklılar, satış bedeli vezneye girinceye kadar ilk hacze aynı derecede iştirak edebilir.
- Bedel tüm alacaklara yetmezse sıra cetveli düzenlenir; sıralama m.206’ya göre yapılır, ilk üç sıra için esas tarih haciz talebi tarihidir (m.140).
- Rehinliler önce gelir; teminatsız alacaklar dört sıraya ayrılır; bir sıra tamamen ödenmeden sonraki sıra bir şey alamaz (m.207).
- Alacağın esas ve miktarına itiraz: tebliğden itibaren 7 gün içinde genel mahkemede, basit yargılama usulüyle itiraz davası; yalnız sıraya itiraz: icra mahkemesine şikâyet (m.142).
- Cetvelde hak sahibi görünen alacaklı, kesin ve süresiz banka teminat mektubu vererek payını tahsil edebilir (m.142/a).
- Aciz vesikası borç ikrarı niteliğinde senettir; faiz işlemez, borçluya karşı 20 yılda zamanaşımına uğrar, bir yıl içinde yeni ödeme emrisiz takip imkânı verir (m.143).