İflas

İflas, borçlunun haczedilebilen bütün malvarlığının tek bir masada toplanarak bütün alacaklılar arasında eşitlik ve sıra esasına göre paylaştırıldığı külli (genel) bir cebri icra yoludur. Haciz yolunda her alacaklı yalnızca kendi alacağını karşılayacak kadar mal haczettirirken, iflasta borçlunun tüm malları ve tüm alacaklıları tek bir tasfiyeye dahil olur. Bu nedenle iflas, yalnızca belirli kişilere uygulanan, ticaret mahkemesinin kararıyla açılan ve sonuçları çok ağır olan bir yoldur.

İflasa tabi kişiler

İİK m.43/1’e göre iflas yoluyla takip, Ticaret Kanunu gereğince tacir sayılanlar veya tacirler hakkındaki hükümlere tabi olanlar ile özel kanunlarına göre tacir olmadıkları hâlde iflasa tabi oldukları bildirilen gerçek ve tüzel kişiler hakkında yapılabilir. Tacir olmayan (ör. ücretli çalışan, esnaf niteliğindeki) borçlu hakkında iflas yoluna gidilemez.

• Seçimlik hak: Alacaklı, iflasa tabi borçluya karşı iflas yerine haciz yoluyla da takip yapabilir. Bir yolu seçen alacaklı, bir defaya mahsus olmak üzere harç ödemeksizin diğer yola yeniden başvurabilir (İİK m.43/2).
• Ticareti terk eden tacir: Ticareti terk eden tacir 15 gün içinde durumu ticaret siciline bildirmek ve mal beyanında bulunmak zorundadır; ilan tarihinden itibaren bir yıl içinde hakkında iflas yoluyla takip yapılabilir (İİK m.44).

İflas yolları

İflas iki ana yoldan açılır: önce bir takip yapılarak (takipli iflas) veya önceden takibe gerek olmaksızın (doğrudan iflas).

İflas yoluyla adi takip

Yetkili icra dairesi kural olarak borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yer icra dairesidir; taraflar icra dairesi için yazılı yetki sözleşmesi yapabilir. Ancak iflas davası için yetki sözleşmesi yapılamaz; dava mutlaka borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yerdeki ticaret mahkemesinde açılır (İİK m.154).

Ödeme emrine, borcun yedi gün içinde ödenmemesi hâlinde alacaklının mahkemeden iflas isteyebileceği; borçlunun hem borca hem de iflasa tabi olmadığına dair itirazını bu süre içinde icra dairesine bildirmesi gerektiği ve konkordato teklif edebileceği yazılır (İİK m.155).

• Borçlu itiraz etmemişse alacaklı, ödeme emri nüshasını ekleyerek ticaret mahkemesinden iflas kararı ister (İİK m.156/1-2).
• Borçlu itiraz etmişse takip durur; alacaklı ticaret mahkemesinden itirazın kaldırılması ile birlikte iflas kararı ister (İİK m.156/3). Burada itirazı icra mahkemesi değil, ticaret mahkemesi inceler.
• İflas isteme hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl sonra düşer (İİK m.156/4).
• İflas talebini geri alan alacaklı, bir ay geçmeden talebini yenileyemez (İİK m.157).

Kambiyo senetlerine dayalı iflas yoluyla takip

Alacak çek, poliçe veya bonoya dayanıyorsa ve borçlu iflasa tabiyse alacaklı bu özel yolu seçebilir (İİK m.167). Ödeme emrinde süre beş gündür; borçlu her türlü itiraz ve şikâyetini sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra dairesine bildirir (İİK m.171–172). Borçlu süresinde ödemez, itiraz ve şikâyet de etmezse alacaklı ticaret mahkemesinden iflas ister; itiraz veya şikâyet varsa bunların kaldırılmasını ve iflası birlikte talep eder (İİK m.173–174). Borçlu, ödeme emrindeki sürenin geçmesinden sonra borcu ödediğini resmî belgeyle ispat ederse iflas takibi ve davası düşer (İİK m.173/3).

Doğrudan iflas

Alacaklının talebiyle (İİK m.177): Borçlunun bilinen bir yerleşim yerinin olmaması, taahhütlerinden kurtulmak için kaçması, alacaklıları zarara uğratan hileli işlemler yapması veya haciz sırasında mallarını saklaması; borçlunun ödemelerini tatil etmesi; konkordatonun tasdik edilmemesi (İİK m.308) ve ilama dayalı alacağın icra emrine rağmen ödenmemesi hâllerinde alacaklı, önceden takip yapmadan iflas isteyebilir.

Borçlunun talebiyle (İİK m.178): İflasa tabi borçlu aciz hâlinde olduğunu bildirerek kendi iflasını isteyebilir; bütün aktif ve pasifini ve alacaklılarının ad ve adreslerini gösteren mal beyanını eklemek zorundadır. Bir haciz sonucunda borçlunun malvarlığının yarısı elinden çıkmış ve kalanı muaccel ve bir yıl içinde muaccel olacak borçlarına yetmiyorsa borçlu derhâl iflasını istemekle yükümlüdür (İİK m.178/3).

Borca batıklık (İİK m.179): Sermaye şirketleri ve kooperatiflerin, aktiflerin muhtemel satış fiyatları üzerinden düzenlenen ara bilançoya göre borca batık olduğu yöneticiler, tasfiye memurları veya bir alacaklı tarafından beyan edilir ve mahkemece tespit edilirse, önceden takibe gerek olmaksızın iflasına karar verilir. Eski sistemdeki iflasın ertelenmesi kurumu 7101 sayılı Kanunla kaldırılmıştır (İİK m.179/a–179/c mülga).

İflas davası ve iflasın açılması

İflas davası basit yargılama usulüyle görülür. Takip kesinleştiğinde iflas talebi ilan edilir; ilandan itibaren on beş gün içinde diğer alacaklılar davaya müdahale edip iflası gerektiren bir hâl bulunmadığını ileri sürebilir (İİK m.158/1). Mahkeme borçlunun itirazlarını yerinde görmezse borçluya yedi gün içinde borcu faiz ve masraflarıyla ödemesini veya mahkeme veznesine depo etmesini emreder; borçlu buna uymazsa ilk oturumda iflasına karar verilir (İİK m.158/2). Bu emir, uygulamada depo emri olarak anılır.

• Muhafaza tedbirleri: Mahkeme alacaklıların menfaati için gerekli tedbirleri alabilir; borçlu ödeme emrine itiraz etmemişse ve alacaklı isterse tedbir kararı vermek zorundadır (İİK m.159).
• Kanun yolu: Ticaret mahkemesinin nihai kararlarına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf, bölge adliye mahkemesi kararına karşı yine iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir (İİK m.164/2; süreler 7499 sayılı Kanunla on günden iki haftaya çıkarılmıştır). Kanun yoluna başvuru iflasın ilanına ve masanın oluşturulmasına engel değildir; ancak ikinci alacaklılar toplantısı iflas kararı kesinleşmeden yapılamaz.

İflas hükümle açılır ve hükümde açılma anı gösterilir; iflasa karar verildikten sonra iflas davasından feragat geçersizdir (İİK m.165).

İflasın borçlunun malvarlığına etkileri

• İflasın kapanmasına kadar müflisin edindiği mallar da masaya girer (İİK m.184/1). Haczedilemeyen mallar masaya girmez ve müflisin elinde bırakılır (İİK m.211).
• Rehinli mallar rehin alacaklısının öncelik hakkı saklı kalmak üzere masaya girer; rehin alacaklısı dilerse iflastan sonra da masaya karşı rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabilir (İİK m.185/1).
• İhtiyaten haczedilmiş ve iflas anında paraya çevrilmemiş mallar masaya girer; iflastan önce paraya çevrilmiş olanların bedeli haciz koyduran alacaklılara paylaştırılır, artan masaya kalır (İİK m.186).

Müflis iflasla fiil ehliyetini kaybetmez; yalnızca masaya ait mallar üzerindeki tasarrufları alacaklılara karşı hükümsüz olur. İflastan sonra müflise ödeme yapan kişi kural olarak ancak masaya giren değer oranında borcundan kurtulur; iflasın ilanından önce ve iflastan habersiz olarak yapılan ödeme ise borçluyu kurtarır (İİK m.192).

Takiplere ve davalara etkisi

İflas kararının kesinleşmesiyle bu takipler düşer; tasfiye süresince yenileri yapılamaz. Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla yapılan takiplere ise iflas masasına karşı devam edilir; satış bedeli rehinli alacaklılara ödenir, artan masaya kalır (İİK m.193/4).

Acele hâller dışında müflisin davacı veya davalı olduğu hukuk davaları durur ve ikinci alacaklılar toplantısından on gün sonra devam edebilir. Şeref ve haysiyete saldırı ile vücut bütünlüğüne yönelik zararlardan doğan tazminat davaları, evlenme, kişisel durum ve nafaka davaları ile rehnin paraya çevrilmesine ilişkin davalar durmaz (İİK m.194/1). Dava durduğu sürece zamanaşımı ve hak düşürücü süreler işlemez.

Alacaklılar bakımından sonuçlar

• Muacceliyet: İflasın açılması müflisin borçlarını muaccel kılar; ancak taşınmaz rehniyle güvence altına alınmış alacaklar bu kuralın dışındadır (İİK m.195/1).
• Faiz: İflasın açılmasıyla masaya giren alacaklarda faiz işlemeye devam eder; rehinle teminat altına alınmamış alacaklarda ticari olmayan işlerdeki faiz oranı uygulanır ve faiz, ana paralar ödendikten sonra kalan tutardan ödenir (İİK m.196).
• Takas kural olarak mümkündür; fakat müflisin borçlusu iflastan sonra müflisin alacaklısı olursa, müflisin alacaklısı iflastan sonra masaya borçlu hâle gelirse ve alacak hamile yazılı bir senede dayanıyorsa takas yapılamaz (İİK m.200).

İflasta alacakların sırası

İflas tasfiyesinde önce masa masrafları (iflasın açılmasından ve tasfiyeden doğan giderler) çıkarılır; rehinlerin bedelinden yalnızca rehnin muhafaza ve satış masrafları düşülür (İİK m.248). Rehinli alacaklıların satış bedeli üzerinde rüçhan hakkı vardır (İİK m.206/1). Rehinle karşılanmayan veya teminatsız alacaklar şu sırayla ödenir (İİK m.206/4):

Aynı sıradakiler aralarında eşit haklara sahiptir; para yetmezse alacakları oranında pay alırlar (garameten paylaştırma).

İflasın tasfiyesi

Basit ve adi tasfiye

İflas dairesi, iflas kararının kendisine tebliğinden itibaren en geç iki ay içinde tasfiyenin adi mi basit mi yapılacağına karar verir (İİK m.208/3). Mallar tasfiye masraflarını karşılamayacaksa basit tasfiye uygulanır; alacaklılar yirmi günden az, iki aydan çok olmamak üzere belirlenen sürede alacaklarını bildirmeye davet edilir ve iflas dairesi alacaklılar toplantısı yapmadan malları paraya çevirip dağıtır (İİK m.218).

Adi tasfiyede iflas ilan edilir; alacaklılar ilandan itibaren bir ay içinde alacaklarını kaydettirmeye ve ilandan nihayet on gün içinde yapılacak ilk alacaklılar toplantısına çağrılır (İİK m.219).

Organlar

• İlk alacaklılar toplantısı: Bilinen alacakların en az dörtte birini temsil eden alacaklılarla toplanır; kararlar alacak tutarı çoğunluğuyla alınır (İİK m.221).
• İflas idaresi: Üç kişiden oluşur ve masanın kanuni temsilcisidir (İİK m.223, 226). Alacaklılar altı aday gösterir; icra mahkemesi ikisini alacak tutarı çoğunluğunun gösterdiği dört aday, birini alacaklı sayısı çoğunluğunun gösterdiği iki aday arasından seçer. Üyelerden birinin mali müşavir, birinin hukukçu olması zorunludur.
• Alacaklılar toplantısı kararlarına karşı yedi gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir (İİK m.225).

Sıra cetveli ve itiraz

İflas idaresi, alacak kayıt süresi geçtikten sonra ve seçilmesinden itibaren en geç iki ay içinde İİK m.206–207’ye göre sıra cetvelini düzenler; zorunlu hâllerde icra mahkemesi bu süreyi bir defaya mahsus en çok iki ay uzatabilir (İİK m.232). Cetvel ilan edilir (İİK m.234).

• Alacağın esasına veya miktarına itiraz edenler cetvelin ilanından itibaren on beş gün içinde iflasa karar verilen yerdeki ticaret mahkemesinde dava açar. Kendi alacağının reddine itiraz eden masaya, başkasının alacağına itiraz eden o alacaklıya karşı dava açar (İİK m.235/1-2).
• İtiraz yalnızca sıraya ilişkinse icra mahkemesine şikâyet yoluna gidilir (İİK m.235/4).
• Süresinde kaydettirilmeyen alacaklar iflasın kapanmasına kadar kabul edilir; ancak gecikme masrafları alacaklıya aittir ve daha önce yapılmış paylaştırmaya katılamaz (İİK m.236).

Paylaştırma, aciz vesikası ve kapanma

Satış bedelleri toplanıp sıra cetveli kesinleşince iflas idaresi pay cetvelini düzenler; pay cetveli iflas dairesinde on gün kalır (İİK m.247, 249). Alacağının tamamını alamayan her alacaklıya ödenmeyen kısım için aciz vesikası verilir. Müflis alacağı kabul etmişse vesika borç ikrarını içeren senet niteliğindedir; ancak müflis yeni mal edinmedikçe hakkında yeniden takip yapılamaz (İİK m.251).

Paralar dağıtıldıktan sonra iflas idaresi mahkemeye son rapor verir; mahkeme tasfiyenin bittiğini anlayınca kapanma kararı verir (İİK m.254). Tasfiye kural olarak iflasın açılmasından itibaren altı ay içinde bitirilmelidir (İİK m.256).

İflasın kaldırılması

Borçlu bütün alacaklıların taleplerini geri aldıklarına dair bir beyan ya da bütün alacakların ödendiğine dair belge sunarsa veya konkordato tasdik edilirse mahkeme iflasın kaldırılmasına karar verir (İİK m.182/1). Bu karar, alacak kayıt süresinin bitmesinden iflasın kapanmasına kadar verilebilir; kararın kendisi de iki haftalık sürelerle istinaf ve temyize tabidir (İİK m.182/2).

Özet

• İflas yoluyla takip yalnızca tacirlere ve özel kanunla iflasa tabi kılınanlara uygulanır; alacaklı bunlara haciz yoluyla da gidebilir (İİK m.43).
• Adi iflas takibinde ödeme süresi 7 gün, kambiyo senetlerine dayalı iflas takibinde 5 gündür; itirazı ve iflas talebini ticaret mahkemesi inceler.
• Doğrudan iflas hâlleri: m.177 (alacaklı), m.178 (borçlu), m.179 (sermaye şirketi ve kooperatifin borca batıklığı).
• İflas hükümle açılır; masa, müflisin haczedilebilir bütün mallarından oluşur; masaya ait mallar üzerindeki tasarruflar alacaklılara karşı hükümsüzdür.
• Haciz ve teminat takipleri durur ve iflasın kesinleşmesiyle düşer; rehnin paraya çevrilmesi takipleri masaya karşı sürer.
• İflas borçları muaccel kılar; taşınmaz rehinli alacaklar istisnadır.
• Sıra: masa masrafları, rehinliler, sonra dört imtiyaz sırası; önceki sıra tam ödenmeden sonrakine geçilmez.
• Esasa ilişkin sıra cetveli itirazı 15 gün içinde ticaret mahkemesinde dava; yalnız sıraya ilişkin itiraz icra mahkemesine şikâyet; tamamını alamayana aciz vesikası verilir.