Kambiyo senetleri (çek, poliçe ve bono) ticari hayatta nakit yerine dolaşan, hızlı ve güvenli tahsil beklentisi yaratan kıymetli evraktır. Kanun koyucu bu beklentiyi korumak için kambiyo senedine dayanan alacaklıya özel ve hızlı bir takip yolu tanımıştır. Bu yolun genel haciz yolundan en önemli farkı, borçlunun itirazının takibi kendiliğinden durdurmaması ve itirazın icra dairesine değil doğrudan icra mahkemesine yapılmasıdır. Bu nedenle kambiyo takibi, sınavlarda süre ve merci farklarıyla sıkça sorulur.
Takibin şartları
Bu yola başvurabilmek için:
- Takip kambiyo senedine dayanmalıdır. Senet, TTK’da sayılan zorunlu şekil unsurlarını taşımalıdır; bir unsuru eksik olan belge kambiyo senedi sayılmaz ve bu yolla takip edilemez (ancak adi senet olarak genel haciz yoluyla takip edilebilir).
- Senedin vadesi gelmiş olmalıdır (m.168/1).
- Alacaklı, takip talebinde m.58’deki hususlara ek olarak iflasa tabi borçlu hakkında hangi yolu seçtiğini bildirmeli ve kambiyo senedinin aslını ile borçlu sayısı kadar tasdikli örneğini eklemelidir (m.167/2).
Alacağın rehinle temin edilmiş olması bu yolu kapatmaz; m.45’teki “önce rehne başvurma” kuralının istisnasıdır. Alacaklı dilerse kambiyo senedine dayanarak genel haciz yoluyla ilamsız takip de yapabilir; bu durumda genel hükümler uygulanır.
İcra müdürü, senedin kambiyo senedi olup olmadığını ve vadesinin gelip gelmediğini kendiliğinden inceler. Bu inceleme olumsuzsa ödeme emri düzenlenmez; düzenlenmişse borçlu şikâyet yoluna başvurabilir.
Ödeme emri ve süreler
İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet suretiyle birlikte hemen ödeme emri gönderir (m.168/1). Ödeme emrindeki ihtarlar şunlardır:
| Ödeme emrindeki ihtar | Süre | Merci |
|---|---|---|
| Borcun ve masrafların ödenmesi | 10 gün | İcra dairesi hesabı |
| Senedin kambiyo vasfı yoksa şikâyet | 5 gün | İcra mahkemesi |
| İmzaya itiraz | 5 gün | İcra mahkemesi (dilekçeyle) |
| Borca itiraz (borçlu olmama, itfa, mehil, zamanaşımı, yetki) | 5 gün | İcra mahkemesi (dilekçeyle) |
| İtiraz edilmez ve ödenmezse mal beyanı | 10 gün | İcra dairesi |
| İtiraz edilip reddedilirse mal beyanı | 3 gün | İcra dairesi |
İmzasını haksız yere inkâr eden borçlunun takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceği de ödeme emrinde ihtar edilir (m.168/1-4).
Borca itiraz
İnceleme
İcra mahkemesi itiraz sebeplerini incelemek için tarafları en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır (m.169/a/1). Mahkeme:
- Borcun olmadığının veya itfa ya da imhal edildiğinin (ödendiğinin veya vade verildiğinin) resmi veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı halinde itirazı kabul eder.
- Yetki itirazını taraflar gelmese de karara bağlar.
- İtiraz dilekçesine ekli belgelerden itfa, imhal, senedin metninden zamanaşımı, borçlu olmama veya yetkisizlik kanaatine varırsa esas hakkında karar verinceye kadar takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (m.169/a/2).
Borçlunun sunduğu belgedeki imzayı alacaklı inkâr ederse m.68/a usulüyle inceleme yapılır; imza alacaklıya aitse itiraz kabul edilir ve alacaklı belgedeki değerin yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir.
Zamanaşımı itirazında hâkim, alacaklının sunduğu senetteki tarihe göre zamanaşımını gerçekleşmiş görürse ve alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya durduğunu resmi ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edemezse itirazı kabul eder. Kambiyo zamanaşımı süreleri TTK’da düzenlenmiştir:
| Senet | Kime karşı | Süre ve başlangıç |
|---|---|---|
| Poliçe | Kabul eden | Vadeden itibaren 3 yıl (TTK m.749/1) |
| Poliçe | Cirantalar ve düzenleyen | Protesto tarihinden (veya “gidersiz iade” kaydında vadeden) itibaren 1 yıl (TTK m.749/2) |
| Bono | Düzenleyen | Poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğundan vadeden itibaren 3 yıl (TTK m.779, m.778) |
| Çek | Cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçluları | İbraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl (TTK m.814/1) |
Sonuçlar
İtirazın kabulüyle takip durur; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır (m.169/a/5). Bu karar alacağın varlığı konusunda kesin hüküm oluşturmaz.
- İtiraz esasa ilişkin nedenlerle kabul edilirse, kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir.
- Takip geçici olarak durdurulmuş ve sonunda itiraz reddedilmişse borçlu, karşı tarafın isteği üzerine yine en az yüzde yirmi tazminata mahkûm edilir (m.169/a/6).
- İtirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması icra işlemlerini durdurmaz; ancak borçlu m.33/3’e göre teminat gösterirse icra durur (m.169/a/son).
İmzaya itiraz
Borçlu, senetteki imzanın kendisine ait olmadığını beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirir. Bu itiraz da satıştan başka takip işlemlerini durdurmaz (m.170/1). Mahkeme, itirazı ciddi görürse duruşmadan önce alacaklıya tebliğe gerek görmeden evrak üzerinde takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (m.170/2).
İnceleme m.68/a’nın dördüncü fıkrasına göre yapılır:
| Sonuç | Kararın etkisi | Yaptırım |
|---|---|---|
| İmza borçluya ait değil | İtiraz kabul, takip durur; alacaklının dava hakkı saklı | Kötü niyetli veya ağır kusurlu alacaklıya en az %20 tazminat ve %10 para cezası (m.170/4) |
| İmza borçluya ait ve takip durdurulmuşsa | İtiraz reddedilir | Borçluya en az %20 inkâr tazminatı ve %10 para cezası (m.170/3) |
Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa tazminat ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar ertelenir; dava borçlu lehine sonuçlanırsa bunlar kalkar.
Kambiyo hukukuna dayalı şikâyet
Borçlu, alacaklının bu yolla takip hakkı olmadığını, ödeme emrinde ihtar edilen beş günlük süre içinde şikâyet yoluyla ileri sürebilir (m.170/a/1). Örneğin senet kambiyo senedi niteliğinde değilse, vadesi gelmemişse veya alacaklı kambiyo hukukuna göre meşru hamil değilse bu yola başvurulur.
Bu resen inceleme yetkisinin sınırı da kanunda gösterilmiştir: imza inkârı itirazı geri alınmış veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse m.170/a uygulanmaz (m.170/a/3).
Uygulanacak diğer hükümler ve iflas yolu
Genel haciz yolundaki m.61’in ikinci ila beşinci fıkraları ve m.62 ila m.72 hükümleri, kambiyo bölümüne aykırı olmadıkça kambiyo senetlerine özgü haciz yoluna da uygulanır (m.170/b). Böylece menfi tespit ve istirdat davaları ile mal beyanına ilişkin genel kurallar burada da geçerlidir.
Borçlu iflasa tabi ise alacaklı kambiyo senetlerine özgü iflas yoluyla da takip yapabilir (m.171 vd.). Bu yolda da ödeme emri senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini gören icra memurunca hemen gönderilir.
Özet
- Çek, poliçe ve bonoya dayanan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile kambiyo senetlerine özgü haciz veya iflas yoluna başvurabilir (m.167).
- Senedin kambiyo vasfını taşıması ve vadesinin gelmiş olması gerekir; asıl senet takip talebine eklenir.
- Ödeme süresi 10 gün; borca ve imzaya itiraz ile kambiyo şikâyeti süresi 5 gündür ve bunlar icra mahkemesine dilekçeyle yapılır (m.168).
- İtiraz satış dışındaki işlemleri durdurmaz; icra mahkemesi koşullar varsa takibi geçici olarak durdurabilir (m.169, m.169/a, m.170).
- Borca itirazın kabulü için resmi veya imzası ikrar edilmiş belge gerekir; zamanaşımı senet tarihine göre incelenir.
- Haksız çıkan taraf en az %20 tazminata, imzasını haksız inkâr eden borçlu %10 para cezasına mahkûm edilebilir.
- Kambiyo vasfı, süresinde yapılan şikâyet veya itiraz üzerine resen gözetilir (m.170/a).