İlamlı icra, alacaklının elindeki mahkeme kararını (ilamı) veya kanunun ilam gibi icra edilebileceğini kabul ettiği belgeyi Devlet gücüyle yerine getirmesidir. İlamsız takipten temel farkı, alacağın varlığının bir yargı kararıyla zaten belirlenmiş olmasıdır; bu nedenle borçluya alacağın varlığını tartışma imkânı tanınmaz, yalnızca ilamdan sonra ortaya çıkan ödeme, mehil veya zamanaşımı gibi olgular ileri sürülebilir. İlamlı icra para alacaklarının yanında bir malın teslimi, bir işin yapılması veya yapılmaması gibi edimlerin de cebren yerine getirilmesini sağlar.
İlam ve ilam niteliğindeki belgeler
İlam, mahkemelerin verdiği ve bir eda hükmü içeren karardır. Tespit ve inşai hükümler, kural olarak icraya konu olacak bir eda içermedikleri için icra edilmez (yargılama giderleri ve vekâlet ücreti kısmı hariç). Hakem kararları ve tanınıp tenfiz edilen yabancı mahkeme kararları da ilam gibi icra edilir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, noter senetlerinden yalnızca re’sen düzenlenen ve para borcu ikrarı içeren senetlerin ilam niteliğinde olmasıdır; noterce yalnızca onaylanan (imzası tasdik edilen) bir borç senedi ilam niteliğinde değildir, ancak itirazın kesin kaldırılmasında m.68 belgesi olarak işe yarar.
Kesinleşme şartı
Kural olarak ilamın icrası için kesinleşmesi gerekmez; istinaf veya temyiz yoluna başvurulması icrayı kendiliğinden durdurmaz (HMK m.350/1, m.367/1). Ancak bazı kararlar kesinleşmeden yerine getirilemez:
Aynı kural gemiler ve bunlarla ilgili ayni haklara ilişkin kararlar için İİK m.31/a’da da tekrarlanmıştır.
Para ve teminat ilamlarının icrası
İcra emri
İlamlı takip, ilamın icra dairesine verilmesiyle başlar (m.35). İlamların icrası her icra dairesinden istenebilir (m.34); yani ilamlı takipte yetki itirazı söz konusu değildir.
Para borcuna veya teminat verilmesine ilişkin ilam icra dairesine verilince borçluya bir icra emri tebliğ edilir. İcra emrinde hükmolunan şeyin cinsi ve miktarı gösterilir; borçluya:
- borcu yedi gün içinde ödemesi,
- bu sürede icra mahkemesinden veya kanun yolu mahkemesinden icranın geri bırakılması kararı getirmezse cebri icra yapılacağı,
- yedi gün içinde mal beyanında bulunması, bulunmazsa hapisle tazyik olunacağı ve gerçeğe aykırı beyanın cezalandırılacağı
ihtar edilir (m.32/1). Yabancı devlet aleyhine başlatılan ilamlı takipte ayrıca, uluslararası anlaşmalar saklı kalmak kaydıyla devlete ait mallar hakkında cebri icra yapılabileceği ihtar edilir (m.32/2).
İcra emrinde yazılı süre geçtiği halde borcunu ödemeyenin malları haczedilir; borçlu iflasa tabi ise alacaklı dilerse yetkili ticaret mahkemesinden iflasını isteyebilir (m.37).
Borçlunun itirazı: m.33
Bu itirazın özellikleri:
- Merci icra mahkemesi, süre icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gündür.
- İleri sürülebilecek sebepler sınırlıdır: itfa (ödeme), imhal (mehil verilmesi) ve zamanaşımı. Bu olguların ilamdan sonra gerçekleşmiş olması gerekir; ilamdan önceki bir ödeme, davada ileri sürülmesi gereken bir savunmadır.
- İtfa ve imhal iddiası noterce düzenlenmiş veya onaylanmış ya da icra dairesinde, icra mahkemesinde veya mahkeme önünde ikrar edilmiş senetle ispatlanmalıdır.
- İcra emrinin tebliğinden sonra gerçekleşen itfa, imhal veya zamanaşımına dayanan geri bırakma istekleri her zaman yapılabilir; itfa ve imhal iddiaları bu halde noterce yapılmış veya onaylanmış belgeye ya da icra tutanağına dayanmalıdır (m.33/2).
İcra mahkemesi geri bırakma talebini reddederse borçlu, ancak kanun yolu süresi içinde alacağı karşılayacak nakit, rehin, menkul kıymet veya banka teminatı göstermek şartıyla istinaf ya da temyize başvurabilir; yeterli malı haczedilmişse teminat gerekmez (m.33/3). Borçlu olmadığı parayı ödemek zorunda kalan borçlunun m.72’ye göre istirdat davası açma hakkı saklıdır (m.33/son).
İlamın zamanaşımına uğradığı, zamanaşımının kesildiği veya durduğu iddiaları icra mahkemesince resmi belgelere dayanılarak incelenir. Geri bırakma kararı kesinleşip tebliğ edildikten sonra alacaklı, zamanaşımının gerçekleşmediğini ispat için yedi gün içinde genel mahkemede dava açabilir; açmazsa ilamın zamanaşımına uğradığı kesin hüküm oluşturur (m.33/a).
Kanun yoluna başvuruda icranın geri bırakılması (m.36)
İlama karşı istinaf veya temyize başvuran borçlu, icrayı durdurmak için teminat göstermelidir. Borçlu hükmolunan para veya eşyayı resmi bir merciye depo eder ya da icra mahkemesince kabul edilecek rehin, menkul kıymet veya banka teminatı gösterirse veya yeterli malı haczedilmişse, icra müdürü takibin yapıldığı yer icra mahkemesinden icranın geri bırakılması kararı alması için ona uygun bir süre verir (m.36/1).
- Devlet ve adli yardımdan yararlanan kişi teminat göstermek zorunda değildir (m.36/2).
- Nafaka hükümlerinde icranın geri bırakılması için süre verilemez (m.36/4; HMK m.367/1).
- Bölge adliye mahkemesinin başvuruyu esastan kesin olarak reddi veya Yargıtayın onaması halinde teminattaki para alacaklıya ödenir; ilam alacaklısının teminat üzerinde rüçhan hakkı vardır (m.36/son).
Para dışındaki ilamların icrası
| İlamın konusu | İcra emrindeki süre | Uyulmazsa |
|---|---|---|
| Taşınır teslimi (m.24) | 7 gün | Mal zorla alınır; bulunmazsa ilamdaki değeri haciz yoluyla tahsil edilir |
| Taşınmaz tahliye ve teslimi (m.26) | 7 gün | Zorla tahliye; tekrar giren borçlu yeni hükme gerek olmadan çıkarılır |
| Bir işin yapılması (m.30) | İlamdaki veya işin niteliğine göre belirlenen süre | Başkasına yaptırılabilen işler masrafı borçludan alınarak yaptırılır |
| Bir işin yapılmaması (m.30) | Aynı süreli emir | Muhalefet m.343’teki cezayı gerektirir |
| İrtifak hakkının kaldırılması veya kurulması (m.31) | 7 gün | Zorla icra |
Taşınır teslimi ilamında malın değeri ilamda yazılı değilse veya ihtilaflıysa, değer icra memurunca haczin yapıldığı tarihteki rayice göre takdir edilir (m.24/4). Taşınmaz davalarında davacı lehine hüküm verilince mahkeme hükmün özetini resen tapu siciline bildirir ve hüküm taşınmaz kaydına şerh edilir; bu bildirimden sonra el değiştirmeler icra işlemlerini etkilemez (m.28, m.29). Bir işin yapılması veya yapılmamasına ilişkin ilam yerine getirildikten sonra borçlu ilamı etkisiz kılacak bir eylemde bulunursa, önceki ilam yeni bir hükme gerek olmadan tekrar zorla yerine getirilir (m.30/son).
Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair eski m.25, 25/a ve 25/b hükümleri 7343 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.
Zamanaşımı ve icranın iadesi
Noter senedine dayanan takip ise senedin niteliğine göre borçlar veya ticaret kanunlarındaki zamanaşımı sürelerine tabidir (m.39/2).
Bir ilamın bölge adliye mahkemesince kaldırılması veya Yargıtayca bozulması icra işlemlerini olduğu yerde durdurur (m.40/1). İlam icra edildikten sonra kaldırılır, yeniden esas hakkında karar verilir veya bozulur ve aleyhine takip yapılanın hiç ya da o kadar borcu olmadığı kesin bir ilamla anlaşılırsa, ayrıca hükme gerek kalmaksızın icra tamamen veya kısmen eski hale iade edilir; üçüncü kişilerin iyi niyetle kazandıkları haklar saklıdır (m.40/2–3).
Özet
- İlamlar ve m.38’deki belgeler (mahkeme huzurunda sulh ve kabul, re’sen düzenlenmiş para borcu ikrarı içeren noter senedi, kanun yolu ve icra kefaletleri) ilamlı icraya konu olur.
- Kural olarak icra için kesinleşme gerekmez; kişiler ve aile hukuku, taşınmaz ayni hakları ve gemilere ilişkin kararlar kesinleşmeden icra edilemez (HMK m.367/2).
- İlamlı takip her icra dairesinden istenebilir; icra emrinde ödeme süresi yedi gündür (m.32, m.34).
- Borçlu yedi gün içinde icra mahkemesine itfa, imhal veya zamanaşımı itirazında bulunabilir; itfa ve imhal nitelikli senetle ispatlanır (m.33).
- Kanun yoluna başvuran borçlu teminat göstererek icranın geri bırakılmasını sağlayabilir; nafakada bu mümkün değildir (m.36).
- İlama dayalı takip son işlemden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar (m.39).
- İlamın kaldırılması veya bozulması icrayı durdurur; borçsuzluğun kesin ilamla anlaşılması halinde icra eski hale iade edilir (m.40).