Haciz, kesinleşmiş bir takipte alacaklının alacağını karşılamak üzere borçlunun mal, hak ve alacaklarına icra dairesince el konulmasıdır. Haczedilen mal borçlunun mülkiyetinde kalmaya devam eder; ancak borçlu artık bu mal üzerinde alacaklıyı zarara uğratacak şekilde tasarruf edemez ve mal satılıp bedeli alacaklıya ödenmek üzere ayrılmış olur. Haciz, para alacaklarının cebri icrasında ödeme emri veya icra emrinden sonraki ilk büyük aşamadır ve sınavlarda en çok haczedilemezlik kuralları ile istihkak yargılaması üzerinden sorulur.
Haciz talebi ve hacze başlama
Haciz alacaklının talebine bağlıdır; icra dairesi kendiliğinden haciz yapmaz. Alacaklı ayrıca UYAP üzerinden borçlunun mal, hak ve alacaklarını sorgulayabilir ve tespit edilen değerlerin elektronik ortamda haczini isteyebilir (m.78/1). Haciz isteme hakkı ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yılda düşer; itiraz veya dava süresince ve icra dairesindeki taksit sözleşmesi ihlal edilinceye kadar geçen süre hesaba katılmaz (m.78/2).
İcra dairesi haczi talepten itibaren en geç üç gün içinde yapar. Mallar başka yerdeyse haciz, o yer icra dairesine talimat (istinabe) yazılarak yaptırılır ve hacizle ilgili şikâyetlere istinabe olunan dairenin bağlı olduğu icra mahkemesi bakar. Resmi sicile kayıtlı malların haczi ise takibin yapıldığı dairece doğrudan sicile işletilerek de yapılabilir (m.79).
Konutta haciz
7445 sayılı Kanunla eklenen m.79/a, konutta haciz yapılmasını yargısal denetime bağlamıştır.
Mahkeme dosya üzerinden en geç üç gün içinde inceleme yapar; yer konutsa kararı kesin olarak onaylar, konut değilse kararı kesin olarak kaldırır ve icra müdürü haciz talebi hakkında yeniden karar verir (m.79/a/2). Onay kararına rağmen yerin konut olmadığı anlaşılırsa hacze devam edilir; konut olmadığı kabul edilen yerin haciz sırasında konut olduğu anlaşılır ve borçlu rıza göstermezse haciz durdurulur (m.79/a/3). Bu hüküm ihtiyati hacizde uygulanmaz (m.79/a/4).
Haciz sırasında yetkiler
Haczi icra müdürü kendisi yapabileceği gibi yardımcısına veya kâtiplerden birine de yaptırabilir. Borçlu hazır bulunmaz ve hemen bulundurulamazsa haciz gıyabında yapılır. Borçlu kilitli yerleri açmak ve eşyayı göstermekle yükümlüdür; bu yerler gerekirse zorla açtırılır. Borçlunun üzerinde para, kıymetli evrak veya değerli şeyler saklandığı anlaşılırsa borçlunun şahsına karşı kuvvet kullanılabilir (m.80). Kolluk görevlileri ve köylerde muhtarlar icra memurunun emirlerine uymakla yükümlüdür (m.81).
Haczin kapsamı ve sırası
Borçlunun kendisinde veya üçüncü kişide bulunan taşınır ve taşınmazlarından, alacak ve haklarından, alacaklının asıl alacak, faiz ve masraflar dahil bütün alacağına yetecek miktar haczedilir; 7445 sayılı Kanunla bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamayacağı açıkça hükme bağlanmıştır (aşkın haciz yasağı, m.85/1).
Haczin sırasına ilişkin kurallar:
- Üzerinde üçüncü kişinin mülkiyet veya sınırlı ayni hakkı bulunan, üçüncü kişice haczedilmiş ya da ihtiyati haciz veya istihkak iddia edilmiş taşınırların haczi en sonraya bırakılır (m.85/2).
- Haczedilen taşınmaz artırmaya çıkarılmadan borçlu borcu karşılayacak taşınır mal veya vadesi gelmiş sağlam alacak gösterirse bunlar da haczedilir; taşınmaz üzerindeki haciz devam eder (m.85/3).
- Satış masraflarını aşmayacağı kesin olan şeyler haczolunmaz (m.85/5).
Yetişmemiş toprak ve ağaç mahsulleri, yetişme zamanından en çok iki ay önce haczedilebilir (m.84/1).
Haczedilemeyen mallar
Borçlu ve ailesinin insanca yaşamını sürdürebilmesi için bazı mal ve haklar haczedilemez. m.82’deki başlıca istisnalar:
| Bent | Haczedilemeyen mal veya hak |
|---|---|
| 1 | Devlet malları ve özel kanunlarında haczi caiz olmadığı belirtilen mallar |
| 2 | Ekonomik faaliyeti sermayeden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürmesi için gerekli eşya |
| 3 | Para, kıymetli evrak, altın, değerli taş, antika gibi kıymetli şeyler hariç; borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımındaki tüm ev eşyası |
| 6 | Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı; çiftçi borçlunun gelecek mahsul için tohumluğu |
| 11 | Vücut veya sağlık zararları için ödenen tazminatlar |
| 12 | Borçlunun haline münasip evi |
| 13 | Öğrenci bursları |
Bu istisnaların sınırları da kanunda gösterilmiştir. (2), (4), (5), (7) ve (12) numaralı bentlerdeki istisna, borcun bu eşyanın bedelinden doğmaması haline özgüdür (m.82/2). Yani evin satış bedeli için takip yapan alacaklıya karşı “haline münasip ev” savunması ileri sürülemez. Ayrıca (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerdeki malların değeri fazlaysa, borçlunun ihtiyacını karşılayacak bir kısmı ona bırakılmak üzere mal haczedilerek satılır (m.82/3). Haczi istenen mal veya hakkın haczedilip edilemeyeceğini önce icra müdürü değerlendirir (m.82/son). m.82 ve m.83’teki mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçersizdir (m.83/a).
Haczedilmezliğin ileri sürülme yolu şikâyettir (m.16). Uygulamada haczedilmezlik kuralının kamu düzenine ilişkin olup olmadığına göre süreli veya süresiz şikâyet ayrımı yapılır; borçlunun haciz sırasında veya sonrasında açıkça vazgeçebildiği haller süreli şikâyete tabidir.
Kısmen haczedilebilen mallar
Maaşlar, her türlü ücret, intifa hakları ve hasılatı, ilama dayanmayan nafakalar, emekli maaşları ve sigorta veya emekli sandıklarının bağladığı iratlar; borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli miktar düşüldükten sonra haczedilebilir (m.83/1).
Anasının bakımına muhtaç yavrular analarından ayrı, anaları da yavrularından ayrı haczedilemez (m.83/b). İpotek akit tablosunda sayılı eklenti taşınmazdan ayrı haczedilemez (m.83/c).
Haczin sonuçları
Borçlu, alacaklının muvafakati ve icra memurunun izni olmadan haczedilen taşınırlar üzerinde tasarruf edemez; aksine davranış cezai sorumluluk doğurur (m.86/1). Üçüncü kişinin zilyetlik hükümlerine dayanarak iyi niyetle kazandığı haklar saklıdır; iyi niyete aykırı kazanımlar ise alacaklının haklarını ihlal ettiği ölçüde batıldır (m.86/2–3).
Taşınmazın haczi, tasarruf yetkisini TMK m.920 anlamında sınırlar; haciz tapu siciline bildirilir ve kayda işlenir (m.91). Taşınmaz haczi, hasılat ve menfaatlerini de kapsar ve taşınmazın rehinli alacaklılarının haklarına dokunmaz (m.92/1).
Haczi yapan memur, sicile kayıtlı mallar dışında malın kıymetini takdir eder; sicile kayıtlı mallarda kıymet takdiri bilirkişilere yaptırılır (m.87). Para, kıymetli evrak ve değerli şeyler icra dairesince; diğer taşınırlar masrafı alacaklıdan alınarak yediemin depolarında muhafaza edilir (m.88).
Üçüncü kişideki alacakların haczi: haciz ihbarnamesi
Borçlunun üçüncü kişideki alacağı veya üçüncü kişide bulunan taşınırı haczedilirse icra müdürü üçüncü kişiye, artık borcunu yalnızca icra dairesine ödeyebileceğini ve malı yalnızca icra dairesine teslim edebileceğini bildirir (birinci haciz ihbarnamesi, m.89/1). Süreç şöyledir:
- Üçüncü kişi borcu olmadığını, malın elinde bulunmadığını veya benzeri bir itirazı ihbarnamenin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine bildirir (m.89/2).
- Süresinde itiraz etmezse mal elinde veya borç zimmetinde sayılır ve kendisine ikinci ihbarname gönderilir; buna da yedi gün içinde itiraz edebilir.
- İkinci ihbarnameye de itiraz etmeyen ve ödemeyen üçüncü kişiye on beş gün içinde ödemesi veya menfi tespit davası açması bildirilir; dava açtığına dair belgeyi bildirimden itibaren yirmi gün içinde icra dairesine verirse cebri icra işlemleri dava sonuna kadar durur (m.89/3).
Bu menfi tespit davasında ispat yükü üçüncü kişidedir; davayı kaybeden üçüncü kişi dava konusunun en az yüzde yirmisi oranında tazminata mahkûm edilir (m.89/3). Haciz ihbarnamesi tüzel kişinin şubesine veya tüm şubelerini kapsayacak şekilde merkezine tebliğ edilebilir (m.89/7).
İstihkak iddiası
Haczedilen mal üzerinde üçüncü kişi mülkiyet veya rehin hakkı iddia edebilir. Yargılamanın yönü, malın kimin elinde bulunduğuna göre değişir:
| Mal borçlunun elinde (m.96–97) | Mal üçüncü kişinin elinde (m.99) | |
|---|---|---|
| Karine | Mal borçluya ait sayılır (m.97/a) | Mal üçüncü kişiye ait sayılır |
| Dava açması gereken | Üçüncü kişi | Alacaklı |
| Süre | İcra mahkemesinin takibin devamı kararının tefhim veya tebliğinden itibaren 7 gün | İcra müdürünün vereceği 7 günlük süre |
| Süre kaçırılırsa | Üçüncü kişi iddiasından vazgeçmiş sayılır | Üçüncü kişinin iddiası kabul edilmiş sayılır |
Mal borçlunun elindeyse icra dairesi istihkak iddiasını tutanağa geçirir ve alacaklı ile borçluya itiraz için üç günlük süre verir; susarlarsa iddiayı kabul etmiş sayılırlar (m.96/2). Malın haczini öğrenen borçlu veya üçüncü kişi, öğrenmeden itibaren yedi gün içinde istihkak iddiasında bulunmazsa aynı takipte bu hakkını kaybeder (m.96/3). İddiaya itiraz edilirse icra mahkemesi takibin devamına veya ertelenmesine karar verir; takibin devamı kararı kesindir (m.97).
İstihkak davası basit yargılama usulüne göre görülür, diğer davalardan önce karara bağlanır; dava sırasında satış isteme süreleri işlemez (m.97).
Hacze iştirak
İlk haciz üzerine satılan malın bedeli vezneye girinceye kadar, belirli niteliklere sahip alacaklılar aynı derecede hacze iştirak edebilir (m.100/1): ilk haczin dayandığı takip talebinden (ilamlı takipte dava tarihinden) önce alınmış aciz belgesine, önce açılmış davadan alınan ilama, önceki tarihli resmi veya tarih ve imzası onaylı senede ya da resmi makbuz veya belgeye dayanan alacaklılar. Bunlar dışındaki alacaklılar yalnızca önceki dereceden artan bedele iştirak eder.
Borçlunun eşi, çocukları ve vesayet altındakiler, evlilik, velayet veya vesayetten doğan alacakları için önceden takip yapmaksızın ilk hacze iştirak edebilir; nafaka ilamına dayanan alacaklı da her zaman aynı derecede hacze katılabilir (m.101).
Haczi kabil mal bulunmazsa haciz tutanağı kesin aciz belgesi, malların yetersizliği anlaşılırsa geçici aciz belgesi hükmündedir (m.105).
Özet
- Haciz alacaklının talebiyle yapılır; talep ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl içinde olmalı, icra dairesi talepten itibaren üç gün içinde haczi yapmalıdır (m.78, m.79).
- Konutta haciz icra mahkemesinin üç gün içindeki kesin onayına bağlıdır; ihtiyati hacizde uygulanmaz (m.79/a).
- Alacağa yetecek miktardan fazla haciz yapılamaz; üçüncü kişi hakkı bulunan mallar en sona bırakılır (m.85).
- Haline münasip ev, tüm ev eşyası, burslar ve sağlık tazminatları gibi mallar haczedilemez; önceden yapılan aksi anlaşmalar geçersizdir (m.82, m.83/a).
- Maaş ve ücretlerin en az dörtte biri haczedilir; birden fazla haciz sıraya konur (m.83).
- Haciz ihbarnamesine yedi gün içinde itiraz edilmezse borç zimmette sayılır; üçüncü kişi süreli menfi tespit davası açabilir (m.89).
- Mal borçlunun elindeyse dava yükü üçüncü kişide, üçüncü kişinin elindeyse alacaklıdadır; süreler yedi gündür (m.96–99).