İhtiyati Haciz

İhtiyati haciz, para alacağını güvence altına almak için alacaklının mahkeme kararıyla borçlunun mallarına geçici olarak el koydurmasıdır. Amaç, takip ya da dava sürerken borçlunun mal kaçırmasını önlemek ve ileride yapılacak cebri icranın boşa çıkmasını engellemektir. Düzenleme İİK m.257–268 arasındadır; şartlar, süreler ve itiraz yolları sınavlarda en çok sorulan noktalardır.

Hukuki niteliği ve amacı

İhtiyati haciz bir geçici hukuki korumadır: alacağın varlığı kesin olarak tespit edilmeden, kuvvetli ihtimale dayanılarak verilir. HMK’daki ihtiyati tedbirden farkı konusundadır. İhtiyati tedbir para dışındaki uyuşmazlık konuları için verilir; para alacakları için başvurulacak yol ihtiyati hacizdir.

İhtiyati haciz kararı mahkemeden alınır, icra dairesi ise yalnızca bu kararı uygular. Bu iki aşamalı yapı (karar mahkemede, infaz icra dairesinde) itiraz ve şikâyet yollarının ayrımında da belirleyicidir.

Şartları

Genel şartlar

Hükümden üç olumlu şart çıkar:

1. Para alacağı olmalıdır. Teslim, yapma ya da yapmama borçları için ihtiyati haciz istenemez; bunlar ihtiyati tedbirin alanına girer.
2. Alacak rehinle güvence altına alınmamış olmalıdır. Rehinli alacaklı zaten rehinden tahsil imkânına sahip olduğu için kural olarak bu yola ihtiyaç duymaz.
3. Alacağın vadesi gelmiş olmalıdır. Vadesi gelmemiş alacaklar için ancak kanunda sayılan istisnai hâllerde ihtiyati haciz mümkündür.

Haczedilebilecek değerler geniştir: borçlunun elindeki ya da üçüncü kişideki taşınır ve taşınmazlar, alacaklar ve diğer haklar.

Vadesi gelmemiş alacaklar

İİK m.257/2’ye göre vadesi gelmemiş borç için yalnızca iki hâlde ihtiyati haciz istenebilir:

• borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa;
• borçlu taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanıyor ya da kaçıyorsa veya bu amaçla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunuyorsa.

Bu hâllerde ihtiyati haciz konulursa borç muaccel hâle gelir; ancak bu muacceliyet yalnız borçlu hakkında doğar (İİK m.257/3). Kefil veya müşterek borçlu gibi diğer borçlular bakımından vade işlemeye devam eder.

İhtiyati haciz kararı

Yetkili mahkeme ve ispat

İhtiyati hacze İİK m.50’ye göre yetkili mahkeme karar verir (İİK m.258/1). m.50 ise HMK’nın yetki kurallarına yollama yapar ve takibe esas sözleşmenin yapıldığı yeri de yetkili kılar. Alacaklı, alacağı ve gerekiyorsa haciz sebebi hakkında mahkemede kanaat uyandıracak deliller göstermek zorundadır. Burada tam ispat değil, yaklaşık ispat yeterlidir.

Mahkeme tarafları dinleyip dinlememekte serbesttir (İİK m.258/2). Uygulamada kararlar çoğunlukla borçlu dinlenmeden, evrak üzerinden verilir; aksi hâlde sürpriz etkisi kaybolur.

Ret kararına ve yüzüne karşı verilen karara karşı kanun yolu

Talebin reddi kararı gerekçeli verilir ve buna karşı istinaf yoluna gidilebilir. Yüzüne karşı aleyhine ihtiyati haciz kararı verilen taraf da istinafa başvurabilir. Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir (İİK m.258/3).

Kararın içeriği

İİK m.260’a göre kararda tarafların kimlik ve yerleşim yerleri, haczin hangi belgelere dayandığı ve hangi miktar alacak için konulduğu, haciz sebebi, haczedilecek şeyler, alacaklının zararı tazminle yükümlü olduğu ve gösterilen teminatın ne olduğu yazılır.

Teminat

Kural, alacaklının teminat göstermesidir. Alacaklı hacizde haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişinin bu yüzden uğrayacağı bütün zararlardan sorumludur (İİK m.259/1). Teminat bu olası tazminatı güvenceye alır.

Haksız ihtiyati haciz nedeniyle açılacak tazminat davası, ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir (İİK m.259/son).

Kararın uygulanması (infaz)

Süre kararın verildiği tarihten başlar, tebliğden değil. İnfaz, kesin hacze ilişkin İİK m.79–99 hükümlerine göre yapılır; haczedilmezlik kuralları (m.82 vb.) burada da uygulanır. İnfaza ilişkin şikâyetler, infazı yapan icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılır (İİK m.261/3).

Haczi yapan memur haczedilen şeyleri ve değerlerini gösteren bir tutanak düzenler; icra dairesi tutanağın suretini üç gün içinde hacizde hazır bulunmayan alacaklıya, borçluya ve gerekiyorsa üçüncü kişiye tebliğ eder (İİK m.262).

Borçlu, malların değerini depo etmek ya da icra memurunun kabul edeceği teminatı göstermek şartıyla haczedilen malları elinde tutabilir; istenecek teminat borç ve masraf tutarını geçemez (İİK m.263).

İhtiyati haczi tamamlayan işlemler

İhtiyati haciz geçici olduğundan alacaklının belirli sürelerde asıl hakkını takip etmesi gerekir.

Alacaklı bu süreleri kaçırır, davasından veya takipten vazgeçer, takip talebi düşer, dosya işlemden kaldırılıp bir ay içinde yenilenmez ya da davada haksız çıkarsa ihtiyati haciz hükümsüz kalır (İİK m.264/4).

Kesin hacze dönüşme

Borçlu süresinde ödeme emrine itiraz etmezse, itiraz icra mahkemesince kesin olarak kaldırılırsa ya da mahkemece iptal edilirse ihtiyati haciz kendiliğinden kesin (icrai) hacze dönüşür (İİK m.264/5). Ayrıca bir haciz işlemi yapılmaz.

İhtiyati haciz kararına itiraz

Borçlunun itirazı

Borçlu, kendisi dinlenmeden verilen ihtiyati hacze karşı İİK m.265/1’e göre üç konuda itiraz edebilir: haczin dayandığı sebepler, mahkemenin yetkisi ve teminat. Süre, borçlu hacizde hazır bulunmuşsa haczin uygulanmasından, değilse haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gündür. İtiraz kararı veren mahkemeye yapılır.

Üçüncü kişinin itirazı

Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler, ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde itiraz edebilir; ancak yalnızca haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilirler (İİK m.265/2). Yetki itirazı üçüncü kişiye tanınmamıştır.

İnceleme ve kanun yolu

Mahkeme yalnızca ileri sürülen sebeplerle sınırlı inceleme yapar. İtiraz eden dayandığı tüm belgeleri dilekçeye eklemek zorundadır. Taraflar davet edilir, gelenler dinlenir; taraflar gelmezse dosya üzerinden karar verilir. Mahkeme itirazı haklı bulursa kararını değiştirebilir veya kaldırabilir. İtiraz üzerine verilen karara karşı istinafa gidilebilir; bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir ve istinaf başvurusu ihtiyati haciz kararının icrasını durdurmaz (İİK m.265/son).

Teminat karşılığında kaldırma

Borçlu para, mahkemece kabul edilecek rehin, esham veya tahvil depo ederek ya da taşınmaz rehni veya güvenilir bir banka kefaleti göstererek ihtiyati haczin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir. Takibe başlandıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçer (İİK m.266).

Diğer hacizlere iştirak ve sıra

İhtiyaten haczedilen mallar, ihtiyati haciz kesinleşmeden önce başka bir alacaklı tarafından haczedilirse ihtiyati haciz sahibi bu hacze İİK m.100’deki şartlarla kendiliğinden ve geçici olarak iştirak eder (İİK m.268/1). Rehinden önce ihtiyati veya icrai haciz varsa, kamu alacağı dahil hiçbir haciz rehinden önceki hacze iştirak edemez.

İhtiyati haciz masrafları satış bedelinden alınır; ancak ihtiyati haciz başka bir öncelik (rüçhan) hakkı vermez (İİK m.268/2-3). Yani alacaklı, haczi sayesinde paylaştırmada imtiyazlı alacaklı hâline gelmez; yalnızca haciz sırasına göre konum kazanır.

Özet

• İhtiyati haciz, rehinle güvenceye bağlanmamış ve kural olarak vadesi gelmiş para alacakları için mahkemeden alınan geçici korumadır (İİK m.257).
• Vadesi gelmemiş alacakta yalnızca iki hâl vardır: belirli yerleşim yerinin olmaması ve mal kaçırma/kaçma/hileli işlem; muacceliyet yalnız borçlu hakkında doğar.
• Teminat kuraldır; ilama dayanan alacakta aranmaz, ilam niteliğindeki belgede mahkemenin takdirindedir.
• Karar, verildiği tarihten itibaren on gün içinde infaz ettirilmezse kendiliğinden kalkar.
• Takip/dava öncesi alınan ihtiyati hacizde alacaklı yedi gün içinde takip veya dava başlatmalıdır; esas hüküm tebliğinden sonra takip için süre bir aydır.
• Borçlu sebep, yetki ve teminata; üçüncü kişi yalnız sebep ve teminata yedi gün içinde itiraz eder; istinaf icrayı durdurmaz.
• Ödeme emrine itiraz edilmez veya itiraz kesin olarak kaldırılırsa ihtiyati haciz kendiliğinden kesin hacze dönüşür.
• İhtiyati haciz hacizlere kendiliğinden geçici iştirak sağlar, ancak rüçhan hakkı vermez.