Genel haciz yoluyla ilamsız takip, elinde mahkeme kararı bulunmayan alacaklının, bir para alacağını veya teminat alacağını doğrudan icra dairesine başvurarak tahsil etmesini sağlayan en yaygın takip yoludur. Alacaklının bir senede, faturaya, sözleşmeye veya hiçbir belgeye dayanması şart değildir; takibin temelinde borçlunun itiraz etmemesi fikri yatar. Borçlu itiraz etmezse takip kesinleşir; itiraz ederse takip durur ve alacaklı itirazı ortadan kaldırmak için ayrı yollara başvurmak zorunda kalır.
Uygulama alanı
İlamsız takip yalnızca para veya teminat alacakları için mümkündür (m.42/1). Bir malın teslimi, bir işin yapılması gibi edimler ilamsız takibe konu olamaz (kiralanan taşınmazların tahliyesine ilişkin özel ilamsız tahliye yolu ayrıca düzenlenmiştir). Para alacağı için kanunda özel bir yol öngörülmemişse genel kural haciz yoludur:
Bu kuralın sınırları şunlardır:
- Alacak rehinle temin edilmişse kural olarak önce rehnin paraya çevrilmesi yoluna gidilir (m.45/1).
- Alacak kambiyo senedine dayanıyorsa alacaklı genel haciz yolunu da, kambiyo senetlerine özgü haciz yolunu da seçebilir.
- Yabancı devlet aleyhine ve idari yargının görev alanındaki konularda ilamsız takip yapılamaz (m.42/2–3).
- Para cezaları ve diğer kamu alacakları kendi özel kanunlarına göre takip edilir; ancak Devletin sözleşmeden veya haksız fiilden doğan alacaklarında İİK uygulanır (m.47).
Takip talebi
Takip, alacaklının icra dairesine takip talebinde bulunmasıyla başlar. Talep yazılı, sözlü veya elektronik ortamda (UYAP) yapılabilir.
Takip talebinde gösterilmesi gerekenler (m.58/2):
- Alacaklının, varsa kanuni temsilcisi ve vekilinin adı soyadı, ödemenin yapılacağı banka hesap bilgileri, kimlik veya vergi numarası ve yerleşim yeri; yurt dışında oturan alacaklının Türkiye’de göstereceği yerleşim yeri (gösteremezse icra dairesinin bulunduğu yer yerleşim yeri sayılır).
- Borçlunun ve varsa kanuni temsilcisinin adı soyadı, biliniyorsa kimlik veya vergi numarası ve yerleşim yeri; terekeye karşı takipte tebligat yapılacak mirasçılar.
- Alacağın veya teminatın Türk parasıyla tutarı; faizli alacakta faiz miktarı ve başlangıç günü; yabancı para alacağında hangi tarihteki kurun esas alındığı ve faizi.
- Senet, senet yoksa borcun sebebi.
- Seçilen takip yolu.
Alacak bir belgeye dayanıyorsa belgenin aslının veya alacaklı ya da temsilcisince tasdik edilmiş, borçlu sayısından bir fazla örneğinin talep anında icra dairesine verilmesi zorunludur (m.58/3).
Takip masrafları borçluya aittir; ancak alacaklı, talep ettiği işlemin masrafını ve borçlunun itirazının kendisine tebliği masrafını avans olarak peşin öder ve ilk ödenen paradan masraflarını alabilir (m.59).
Ödeme emri
İcra müdürü, takip talebinin kanuni şartları içerdiğine karar verirse ödeme emri düzenler; talebin kabul edilmemesi halinde karar tutanağa yazılır (m.60/1). Bu karara karşı alacaklı şikâyet yoluna başvurabilir.
Ödeme emrinin içeriği
Ödeme emri şunları içerir (m.60):
- Alacaklının veya vekilinin banka hesap numarası hariç, takip talebindeki kayıtlar.
- Borcun ve masrafların yedi gün içinde icra dairesinin banka hesabına ödenmesi; teminat borcunda teminatın bu sürede gösterilmesi ihtarı.
- Senetteki imza borçluya ait değilse bunun aynı yedi gün içinde ayrıca ve açıkça bildirilmesi, aksi halde senedin takip bakımından ondan sadır sayılacağı; imzayı reddederse icra mahkemesindeki duruşmada hazır bulunması, bulunmazsa itirazın geçici olarak kaldırılacağı; borca veya alacaklının takip hakkına itirazı varsa bunu da aynı sürede bildirmesi ihtarı.
- İtiraz etmezse yedi gün içinde mal beyanında bulunması, bulunmazsa hapisle tazyik olunacağı, beyanda bulunmaz veya gerçeğe aykırı beyanda bulunursa ayrıca hapisle cezalandırılacağı ihtarı.
- Borç ödenmez veya itiraz olunmazsa cebri icraya devam edileceği beyanı.
Ödeme emri iki nüsha düzenlenir: biri borçluya gönderilir, diğeri dosyaya konur. Nüshalar arasında fark varsa borçludaki nüsha geçerli sayılır (m.60).
Tebliğ
Ödeme emri, takip talebinden itibaren en geç üç gün içinde tebliğe gönderilir; takip belgeye dayanıyorsa belgenin tasdikli örneği ödeme emrine eklenir (m.61). Birlikte takip edilen borçluların her birine (ortak temsilci hali hariç) ayrı ayrı ödeme emri tebliğ edilir. Aynı borçlu hakkında aynı gün birden çok takip varsa ödeme emirleri aynı anda tebliğe gönderilir; farklı günlerdeki taleplerde daha yeni talebin ödeme emri eskisinden önce gönderilemez (m.61).
Borçlunun seçenekleri ve takibin kesinleşmesi
Ödeme emrini alan borçlunun önünde üç seçenek vardır:
| Borçlunun tutumu | Sonuç |
|---|---|
| Yedi gün içinde öder | Takip sona erer |
| Yedi gün içinde itiraz eder | Takip durur (m.66/1); alacaklı itirazın iptali veya kaldırılması yoluna gider |
| Ödemez ve itiraz etmez | Takip kesinleşir; alacaklı haciz isteyebilir |
İtiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde dilekçeyle veya sözlü olarak icra dairesine yapılır (m.62/1). Kısmi itirazda itiraz edilen kısım açıkça gösterilmelidir; aksi halde itiraz edilmemiş sayılır. İmza itirazı ayrıca ve açıkça belirtilmezse senetteki imza takip bakımından kabul edilmiş sayılır (m.62).
Kusuru olmaksızın bir engel nedeniyle süresinde itiraz edemeyen borçlu, paraya çevirme işlemi bitinceye kadar, engelin kalktığı günden itibaren üç gün içinde gecikmiş itiraz yoluna başvurabilir (m.65). İtiraz ve kaldırma yolları ayrı notta ayrıntılı işlenmektedir.
Mal beyanı
Mal beyanı, borçlunun kendisinde ve üçüncü kişilerde bulunan mal, alacak ve haklarını, kazanç ve gelirlerini, geçim kaynaklarını ve borcunu nasıl ödeyebileceğini icra dairesine yazılı veya sözlü olarak bildirmesidir (m.74).
Mal beyanı süresi:
- İtiraz etmeyen borçlu: ödeme emrindeki yedi günlük süre içinde (m.60, 4 numaralı bent).
- İtirazı iptal edilen ya da kesin veya geçici olarak kaldırılan borçlu: kararın tebliğinden, yüzüne karşı verilmişse tefhiminden itibaren üç gün içinde (m.75).
Mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimince bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik olunur (m.76). Tazyik hapsi bir ceza değil, beyanı sağlamaya yönelik bir zorlama aracıdır; borçlu beyanda bulununca serbest bırakılır. Mal beyanında bulunmama veya gerçeğe aykırı beyan ise İİK’nın ceza hükümleri kapsamında ayrıca yaptırıma bağlanmıştır.
Malı olmadığını bildiren ya da yeterli mal göstermeyen borçlu, sonradan kazandığı malları ve gelirindeki artışları yedi gün içinde icra dairesine bildirmek zorundadır (m.77).
Haciz talebi ve süresi
Takip kesinleşince alacaklı, mal beyanını beklemeksizin haciz isteyebilir; dilerse UYAP üzerinden borçlunun mal, hak ve alacaklarını sorgulayıp sistem üzerinden de haciz talep edebilir (m.78/1).
Haciz talebi süresinde yapılmaz veya geri alınıp süresinde yenilenmezse dosya işlemden kaldırılır (m.78/4). Bu, takibin düşmesi değildir; alacaklı yenileme talebinde bulunarak takibe devam edebilir. Yenileme talebinin borçluya tebliği gerekir; ilamsız takiplerde yenilemede yeniden harç alınır ve yenileme masraf ve harçları borçluya yüklenemez (m.78/5).
Özet
- Genel haciz yoluyla ilamsız takip, ilamı olmayan alacaklının para veya teminat alacağı için başvurduğu genel yoldur (m.42, m.46).
- Takip talebi yazılı, sözlü veya elektronik yapılır; belge aslı veya borçlu sayısından bir fazla tasdikli örneği eklenir (m.58).
- Ödeme emri, yedi günlük ödeme ve itiraz süresini, imza itirazının açıkça yapılması gerektiğini ve mal beyanı yükümlülüğünü ihtar eder (m.60).
- Ödeme emri takip talebinden itibaren en geç üç gün içinde tebliğe gönderilir; her borçluya ayrı tebliğ gerekir (m.61).
- Süresinde itiraz takibi durdurur; itiraz edilmezse takip kesinleşir (m.62, m.66).
- Mal beyanında bulunmayan borçlu bir defaya mahsus en çok üç ay tazyik hapsine tabi tutulabilir (m.76).
- Haciz isteme süresi ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıldır; süre geçerse dosya işlemden kalkar, yenileme mümkündür (m.78).