Zarar sigortalarında sigortacının edimi, sigortalının gerçekte uğradığı zararın giderilmesidir. Bu nedenle can sigortalarındaki serbestçe belirlenen bedel anlayışı burada geçerli değildir: sigorta, sigortalıyı zarardan önceki durumuna getirir, zenginleştiremez. TTK zarar sigortalarını iki gruba ayırır: bir malın değerini koruyan mal sigortaları (m.1453–1472) ve sigortalının üçüncü kişilere karşı borçlanmasını karşılayan sorumluluk sigortaları (m.1473–1485). Sınavlarda tazminat ilkesinin sonuçları (eksik, aşkın, birden çok sigorta), halefiyet ve sorumluluk sigortasında doğrudan dava hakkı öne çıkar.
Mal sigortalarında menfaat ve kapsam
Rizikonun gerçekleşmemesinde menfaati bulunan herkes bu menfaatini mal sigortasıyla güvenceye alabilir (m.1453/1). Menfaat sigortanın konusudur: aynı mal üzerinde malikin, rehin alacaklısının, kiracının veya taşıyanın ayrı ayrı sigortalanabilir menfaatleri bulunabilir.
- Kapsam dışı kalanlar: Aksine sözleşme yoksa rizikonun gerçekleşmesi sonucu doğan kazanç kaybı ve sigortalı malın ayıbından doğan hasarlar teminat dışındadır. Kazancın makul sınırı aşan kısmı hiç sigorta edilemez (m.1453/2).
- Mal toplulukları: Mal topluluğu için yapılan sigorta topluluğa dâhil tek tek parçaları da kapsar; grup niteliğindeki mal sigortalarında mal giriş-çıkışları sözleşmenin geçerliliğini etkilemez (m.1453/3-4).
Başkası lehine sigorta
Sigorta ettiren, üçüncü bir kişinin menfaatini onun adını belirterek veya belirtmeyerek sigortalatabilir; sözleşmeden doğan haklar sigortalıya aittir ve sigortalı, aksine sözleşme yoksa tazminatı doğrudan isteyip dava edebilir (m.1454/1). Tereddütte sigorta ettirenin temsilci olarak değil, kendi adına fakat üçüncü kişi lehine hareket ettiği kabul edilir. “Kimin olacaksa onun lehine” sigorta da mümkündür (m.1454/3). Bir mal üzerinde yalnız kısmi menfaati olan kişi fazlasını sigortalatmışsa, fazla kısım aynı menfaati paylaşanlar lehine yapılmış sayılır (m.1455).
Sınırlı ayni hak ve haciz
Sınırlı ayni hak sigortacıya bildirilmişse, sicille aleniyet kazanmışsa veya sigortacı bunu biliyorsa sigortacı, ayni hak sahiplerinin izni olmadan tazminatı sigortalıya ödeyemez; ancak malın tamiri amacıyla ve teminat karşılığında ödeme yapılabilir (m.1456/2). Sözleşme sona ererse sigortacı on beş gün içinde ayni hak sahiplerini bilgilendirir ve sözleşme onlar bakımından on beş gün daha geçerli kalır (m.1456/5).
Sigortalı mal haczedilirse sigortacı, zamanında bilgilendirilmek şartıyla tazminatı icra müdürlüğüne ödeyerek borcundan kurtulur (m.1457).
Geçmişe etkili sigorta
Sigorta koruması sözleşmeden önceki bir tarihten başlatılabilir. Ancak sözleşme sırasında rizikonun gerçekleştiği veya gerçekleşme ihtimalinin ortadan kalktığı sigortacı ile sigorta ettiren tarafından biliniyorsa sözleşme geçersizdir. Bunu yalnız sigorta ettiren veya sigortalı biliyorsa sigortacı sözleşmeyle bağlı olmaz, ancak primin tamamına hak kazanır (m.1458).
Tazminat ilkesi
Sigortacı sigortalının uğradığı zararı tazmin eder (m.1459). Üç kavram birbirinden ayrılmalıdır:
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Sigorta değeri (m.1460) | Sigorta olunan menfaatin tam değeri |
| Sigorta bedeli (m.1461) | Sözleşmede kararlaştırılan, sigortacının sorumluluğunun üst sınırı |
| Zarar | Rizikonun gerçekleşmesiyle menfaatte meydana gelen azalma |
Sigortacı bu üç tutardan en düşüğünü aşmayacak şekilde öder. İstisna olarak aynen tazmini öngören yeni değer sigortalarında birinci fıkra uygulanmaz (m.1461/2); burada eski malın yerine yenisi temin edilir.
Eksik sigorta
Sigorta bedeli sigorta değerinden azsa ve menfaatin bir kısmı zarara uğramışsa sigortacı, aksine sözleşme yoksa bedelin değere oranında tazminat öder (m.1462). Formül: Tazminat = Zarar × (Sigorta bedeli / Sigorta değeri).
Aşkın sigorta
Sigorta bedeli menfaatin değerinin üstündeyse aşan kısım geçersizdir; bedel ve prim buna göre indirilir, fazla prim geri verilir (m.1463/1). Sigorta ettiren mali çıkar sağlamak amacıyla kötüniyetle aşkın sigorta yaptırmışsa sözleşmenin tamamı geçersizdir; geçersizliği bilmeyen sigortacı durumu öğrendiği dönemin sonuna kadar prime hak kazanır (m.1463/2).
Takseli sigorta
Taraflar sigorta değerini belirli bir para olarak kararlaştırmışsa bu tutar, aralarında sigorta değeri için esas olur (m.1464/1). Takse esaslı şekilde fahişse sigortacı indirilmesini isteyebilir (m.1464/2). Değerin sonradan ispatı güç olan mallarda (ör. sanat eserleri) uygulamada sık başvurulan bir yöntemdir.
Birden çok sigorta
Aynı menfaatin aynı rizikolara karşı aynı süre için birden çok sigortacıya sigortalatılması hâlinde sigorta ettirene bedelden fazlası ödenmez; sigorta ettiren her sigortacıya hem rizikoyu hem diğer sigortaları bildirir (m.1465).
| Tür | Tanım | Sonuç |
|---|---|---|
| Müşterek sigorta (m.1466) | Aynı menfaat aynı zamanda birden çok sigortacıya sigortalanır | Sözleşmeler menfaatin değerine kadar geçerli; her sigortacı bedellerin toplamı içindeki kendi bedeli oranında sorumlu |
| Çifte sigorta (m.1467) | Tamamı sigortalı menfaat sonradan tekrar sigortalanır | Kural olarak yasak; ancak sigortacıların onayı, önceki sigortadan doğan hakların devri veya feragati ya da ikinci sigortacının yalnız ödenmeyen kısımdan sorumluluğu (ikinci poliçeye yazılmak şartıyla) hâllerinde geçerli |
| Kısmi sigorta (m.1468) | Tamamı sigortalanmamış menfaatin geri kalanı sonradan sigortalanır | Sonraki sigortacılar bakiyeden sözleşme tarihleri sırasıyla sorumlu; aynı gün yapılanlar aynı anda yapılmış sayılır |
Diğer kurallar
- Sigorta edilen menfaatin sahibi değişirse, aksine sözleşme yoksa sigorta ilişkisi sona erer (m.1470).
- Sigorta ettiren, hasar saptanmadan önce zarar yerinde ve malda tespiti güçleştirecek değişiklik yapamaz; meğer ki sigortacı onaylasın veya değişiklik zararı azaltma amaçlı olsun. Kusurlu ihlalde illiyet varsa kusur oranında indirim yapılır (m.1471).
Halefiyet
Sigortalının zarardan sorumlu kişilere karşı dava hakkı, sigortacının tazmin ettiği bedel kadar kanunen sigortacıya geçer. Başlamış dava veya takibi sigortacı, mahkemenin veya karşı tarafın onayı gerekmeksizin ödemeyi ispatlayarak kaldığı yerden sürdürebilir. Sigortalı, sigortacıya geçen hakları ihlal edici davranırsa (ör. sorumluyu ibra ederse) sigortacıya karşı sorumlu olur; kısmi tazminatta kalan kısım için sigortalının hakkı korunur (m.1472/2). Halefiyet, tazminat ilkesinin doğal sonucudur ve sözleşmeyle kaldırılamaz (m.1486/1). Hayat sigortalarında ise uygulanmaz (m.1491/3).
Sorumluluk sigortaları
Konu ve kapsam
Sigortacı, sigortalının sigorta süresi içinde gerçekleşen bir olaydan kaynaklanan sorumluluğu nedeniyle, zarar daha sonra doğsa bile, zarar görene sözleşmedeki miktara kadar tazminat öder (m.1473/1). Kanun böylece kural olarak “olay esası”nı benimser; sözleşmeyle farklı esas kararlaştırılabilir. İşletme sorumluluğu için yapılan sigorta, aksine hüküm yoksa temsilcilerin, yöneticilerin ve çalışanların sorumluluğunu da karşılar (m.1473/2).
- Hukuki koruma: Sigortalı aleyhine ileri sürülen isteme ilişkin makul giderler sigortacıya aittir; bedeli aşan giderler için sözleşmede hüküm gerekir (m.1474).
- Bildirim: Sigortalı sorumluluk doğurabilecek olayları on gün içinde, kendisine yöneltilen istemi derhâl bildirir (m.1475).
- Sigortacının yardımları: Sigortacı bildirimden itibaren beş gün içinde savunmayı üstlenip üstlenmeyeceğini bildirir; bildirmezse kesinleşen tazminatı öder. Sigortalının onaysız yaptığı sulh, on beş gün içinde onay verilmemişse sigortacıya karşı geçersizdir; sigortacı haklı sebep olmadan onaydan kaçınamaz (m.1476).
- Kast: Sigortacı, sigortalının sorumluluk konusu olayı kasten gerçekleştirmesinden doğan zararlardan sorumlu değildir (m.1477).
Doğrudan dava hakkı
Zarar gören sözleşmenin tarafı olmadığı hâlde sigortacıya doğrudan başvurabilir. Sigortacı, zarar görene ödeyeceği tazminatı sigorta sözleşmesinden doğan alacaklarıyla (ör. prim alacağı) takas edemez (m.1480). Sigortacı zarar görenden makul belgeleri isteyebilir; zarar gören uymazsa ve bu durum ona yazılı bildirilmişse sigortacının sorumluluğu sınırlanır (m.1479). Sigortacıya yöneltilecek tazminat istemleri sigorta konusu olaydan itibaren on yılda zamanaşımına uğrar (m.1482).
Zorunlu sorumluluk sigortaları
Sigortacılar, faaliyet gösterdikleri dallardaki zorunlu sigortaları yapmaktan kaçınamaz (m.1483). Sigortacı sigortalıya karşı ifa borcundan kurtulmuş olsa bile zarar görene karşı zorunlu sigorta miktarına kadar ödemeye devam eder (m.1484/1); ödedikten sonra sigortalıya rücu eder. Sigorta ilişkisinin sona ermesi zarar görene karşı, sigortacının bunu yetkili mercilere bildirmesinden bir ay sonra hüküm doğurur (m.1484/2). Zarar sosyal güvenlik kurumlarınca karşılandığı ölçüde sigortacının sorumluluğu sona erer (m.1484/3).
Özet
- Rizikonun gerçekleşmemesinde menfaati olan herkes mal sigortası yaptırabilir; kazanç kaybı ve ayıp zararları kural olarak kapsam dışıdır (m.1453).
- Sınırlı ayni hak sahibinin hakkı tazminat üzerinde devam eder; sigortacı bilinen rehin alacaklısının izni olmadan sigortalıya ödeme yapamaz (m.1456).
- Sigortacı zarardan fazlasını ödemez ve sorumluluğu sigorta bedeliyle sınırlıdır; yeni değer sigortası istisnadır (m.1459–1461).
- Eksik sigortada tazminat bedelin değere oranıyla hesaplanır (m.1462); aşkın sigortada aşan kısım, kötüniyette sözleşmenin tamamı geçersizdir (m.1463).
- Birden çok sigortada bedelden fazlası ödenmez; müşterek sigortada oransal sorumluluk, çifte sigortada kural olarak geçersizlik, kısmi sigortada tarih sırası esastır (m.1465–1468).
- Menfaat sahibinin değişmesiyle sigorta ilişkisi kural olarak sona erer (m.1470).
- Tazminatı ödeyen sigortacı, ödediği kadar sigortalının sorumlulara karşı haklarına halef olur (m.1472).
- Sorumluluk sigortasında zarar gören sigortacıya doğrudan başvurabilir; istemler olaydan itibaren on yılda zamanaşımına uğrar; zorunlu sigortalarda sigortacı zarar görene karşı iç ilişki savunmalarını ileri süremez (m.1478, 1482, 1484).