Sigorta Sözleşmesi: Genel Hükümler

Sigorta sözleşmesi, bir rizikonun ekonomik sonuçlarını prim karşılığında sigortacıya aktaran sözleşmedir. TTK’nın altıncı kitabı (m.1401–1520) önce bütün sigorta türlerine uygulanan genel hükümleri, ardından zarar ve can sigortalarına özgü kuralları düzenler. Sigortacılık faaliyetinin kamu hukuku yönü (kuruluş, ruhsat, denetim) ise 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu’na bırakılmıştır. Genel hükümler, sigorta ettireni koruyan çok sayıda emredici ve yarı emredici kural içerdiğinden sınavlarda süreler ve yaptırımlar en çok sorulan konulardır.

Kavram ve unsurlar

Tanımdan çıkan unsurlar:

• Sigortacı: Ruhsatlı bir sigorta şirketi. Ruhsatsız şirketle, bu durumu bilerek yapılan sözleşmelere TBK’nın kumar ve bahse ilişkin m.604–605 hükümleri uygulanır; yani bu sözleşmelerden dava edilebilir bir alacak doğmaz (m.1401/2).
• Prim: Sigorta ettirenin asli edimi.
• Menfaat: Para ile ölçülebilir bir menfaat. Sözleşme anında menfaat yoksa sözleşme geçersizdir; sonradan ortadan kalkarsa sözleşme o anda geçersiz olur (m.1408).
• Riziko: Gerçekleşip gerçekleşmeyeceği veya ne zaman gerçekleşeceği belirsiz, gelecekteki olay.
• Sigortacının edimi: Zarar sigortalarında zararın tazmini, can sigortalarında kararlaştırılan bedelin ödenmesi.

Sözleşmenin tarafları sigortacı ve sigorta ettirendir. Menfaati sigortalanan kişi sigortalı, can sigortalarında bedeli alacak kişi lehtardır. Bu sıfatlar aynı kişide birleşebileceği gibi farklı kişilerde de bulunabilir.

Özel görünümler

• Karşılıklı sigorta: Birden çok kişinin, içlerinden birinin zararını tazmini borçlanmasıdır; ancak kooperatif şirket şeklinde yürütülebilir (m.1402).
• Reasürans: Sigortacı, sigortaladığı menfaati tekrar sigortalatabilir. Reasürans, sigortacının sigorta ettirene karşı borcunu kaldırmaz ve sigorta ettirene reasürörü doğrudan dava hakkı vermez (m.1403).
• Geçersiz sigorta: Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı bir fiilden doğabilecek zararı teminat altına almak amacıyla sigorta yapılamaz (m.1404).

Sözleşmenin kurulması

Teklif ve susma

Sigorta sözleşmesi kural olarak şekle bağlı değildir; poliçe ispat belgesidir. Poliçe verilmemişse sözleşmenin ispatı genel hükümlere tabidir (m.1424/3). Teklif sırasında yapılan ödemeler sözleşme kurulursa prime sayılır, kurulmazsa kesintisiz ve faiziyle geri verilir (m.1405/2).

Başkası adına yetkisiz sözleşme yapan temsilci ilk sigorta döneminin priminden sorumludur; temsil olunan rizikonun gerçekleşmesinden sonra da icazet verebilir (m.1406).

Aydınlatma ve poliçe

• Aydınlatma yükümlülüğü (m.1423): Sigortacı ve acentesi, sözleşmeden önce, gerekli inceleme süresini de tanıyarak sözleşmeye ilişkin bilgileri, sigortalının haklarını ve dikkat etmesi gereken hükümleri sigorta ettirene yazılı bildirir. Aydınlatma yapılmamışsa sigorta ettiren on dört gün içinde itiraz etmezse sözleşme poliçedeki şartlarla kurulmuş olur. Aydınlatmanın ispatı sigortacıya aittir.
• Poliçe (m.1424): Sözleşme sigortacı veya acentesi tarafından yapılmışsa yirmi dört saat, diğer hâllerde on beş gün içinde imzalı poliçe verilir. Geç vermeden doğan zarardan sigortacı sorumludur.
• Poliçe içeriği (m.1425): Poliçe veya zeyilnamede teklifnameden farklı olup sigorta ettiren, sigortalı veya lehtar aleyhine olan hükümler geçersizdir. Genel şartlarda sigortalı lehine yapılan değişiklik derhâl uygulanır.

Sigortacının borçları

Rizikoyu taşıma ve sorumluluğun başlaması

Aksine sözleşme yoksa sigortacının sorumluluğu primin veya ilk taksidin ödenmesiyle başlar; kara ve denizde eşya taşıma sigortalarında ise sözleşmenin yapılmasıyla başlar (m.1421). Sözleşmede öngörülen rizikolardan birinin teminat dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir (m.1409/2). Prim daha kısa dilimlere göre hesaplanmamışsa sigorta dönemi bir yıldır (m.1411).

Tazminat ödeme borcu

• Aynen tazmin kararlaştırılmamışsa tazminat nakden ödenir (m.1427/1).
• Tazminat, araştırmaların bitmesiyle ve her hâlde rizikonun ihbarından kırk beş gün sonra muaccel olur; can sigortalarında bu süre on beş gündür (m.1427/2).
• Araştırmalar ihbardan itibaren üç ay içinde bitmezse sigortacı, belirlenen tutarın en az yüzde ellisini avans olarak öder (m.1427/3).
• Borç muaccel olunca sigortacı ihtara gerek kalmaksızın temerrüde düşer; temerrüt faizinden kurtulmayı öngören hükümler geçersizdir (m.1427/4-5).
• Sigortacı, rizikonun ve zararın belirlenmesi için yapılan makul giderleri faydasız kalsalar bile öder (m.1426).

Kusur ve kast

Sigortacı, aksine sözleşme yoksa sigorta ettiren, sigortalı, lehtar ve bunların fiillerinden sorumlu oldukları kişilerin ihmalinden doğan zararları tazmin eder. Rizikonun gerçekleşmesine kasten sebep olunmuşsa sigortacı tazminat borcundan kurtulur ve primleri geri vermez (m.1429/1). Kasta ilişkin bu kural sözleşmeyle değiştirilemez (m.1452/1).

Sigorta ettirenin borçları

Prim borcu

Aksine sözleşme yoksa prim peşin ve nakden ödenir; ilk taksit nakden ödenmişse sonraki primler için kambiyo senedi verilebilir (m.1430/1-2). Sigorta ettiren, sigortacının sorumluluğu başlamadan önce primin yarısını ödeyerek sözleşmeden cayabilir (m.1430/3). Taksitli primlerde riziko gerçekleşince bütün primler muaccel olur ve sigortacı prim alacağını tazminattan düşebilir (m.1431).

Beyan yükümlülüğü (sözleşme kurulurken)

Sözleşmenin hiç yapılmamasını veya farklı şartlarla yapılmasını gerektirecek hususlar önemlidir; sigortacının yazılı veya sözlü sorduğu hususlar aksi ispat edilinceye kadar önemli sayılır. Sigortacı soru listesi vermişse, kötüniyetli saklama dışında liste dışındaki hususlardan sigorta ettiren sorumlu tutulamaz (m.1436). Sigortacı gerçek durumu biliyorsa ihlali ileri sürerek cayamaz; ispat yükü sigorta ettirendedir (m.1438).

Yaptırımlar (m.1439–1442):

• Riziko gerçekleşmeden önce: Sigortacı ihlali öğrendiği tarihten itibaren on beş gün içinde sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyebilir. Prim farkı on gün içinde kabul edilmezse sözleşmeden cayılmış sayılır (m.1439/1, 1440).
• Riziko gerçekleştikten sonra: İhlal ihmalle yapılmışsa ve tazminatın miktarına veya rizikonun gerçekleşmesine etki edebilecek nitelikteyse ihmalin derecesine göre indirim yapılır. Kast hâlinde ihlal ile riziko arasında bağlantı varsa sigortacı hiç ödemez; bağlantı yoksa ödenen primle ödenmesi gereken prim arasındaki oranda öder (m.1439/2).
• Sigortacı caymadan açıkça veya zımnen vazgeçmişse, ihlale kendisi sebep olmuşsa ya da bazı sorular cevapsız kaldığı hâlde sözleşmeyi yapmışsa cayma hakkını kullanamaz (m.1442).

Riziko ağırlaşması ve diğer yükümlülükler

• Sigorta ettiren, sigortacının izni olmadan rizikoyu ağırlaştıramaz; ağırlaştırırsa derhâl, bilgisi dışında olmuşsa öğrenmeden itibaren en geç on gün içinde bildirir (m.1444).
• Sigortacı, ağırlaşmayı öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir veya prim farkı isteyebilir; fark on gün içinde kabul edilmezse sözleşme feshedilmiş sayılır. Önceki duruma dönülmüşse fesih hakkı kullanılamaz (m.1445).
• Riziko gerçekleşince sigortacıya gecikmeksizin bildirim yapılır; bildirimin yapılmaması veya gecikmesi tazminatı artırmışsa kusurun ağırlığına göre indirim yapılır (m.1446).
• Sigorta ettiren zararı önleme ve azaltma ile sigortacının rücu haklarını koruma önlemlerini almakla yükümlüdür. Bu amaçla yapılan makul giderler faydasız kalsa bile tazminattan ayrı olarak ödenir ve istem üzerine avans verilir (m.1448).
• Sözleşmeden doğan bir yükümlülüğün ihlalinde fesih veya ifadan kurtulma, kusur yoksa sonuç doğurmaz; ihlal rizikoya ve edimin kapsamına etki etmemişse sigortacı feshedemez (m.1449).

Sona erme ve olağanüstü durumlar

• Sigortacının konkordato ilanı, ruhsatının iptali veya sözleşme yapma yetkisinin kaldırılması hâlinde sigorta ettiren öğrenmeden itibaren bir ay içinde feshedebilir (m.1413).
• Sigortacı ayarlama şartına dayanarak primi artırırsa sigorta ettiren bildirimden itibaren bir ay içinde feshedebilir (m.1414).
• Sigortacının iflasıyla sözleşme sona erer. Ödenmemiş tazminatlar önce 5684 sayılı Kanun gereğince ayrılan teminatlardan, sonra iflas masasından karşılanır; hak sahipleri masaya İİK m.206/4’teki üçüncü sırada katılır (m.1418).
• Sözleşme sona erince, kanunda aksi öngörülmemişse işlemeyen günlere ait primler geri verilir (m.1419).

Zamanaşımı ve koruyucu hükümler

Sorumluluk sigortalarında zarar görenin sigortacıya yönelteceği istemler için on yıllık özel süre saklıdır (m.1482).

TTK’da hüküm bulunmayan hâllerde TBK uygulanır (m.1451). Sosyal güvenlik kurumlarıyla yapılan sözleşmelere, kendi kanunlarında aksine hüküm yoksa bu hükümler uygulanmaz (m.1450). Koruyucu hükümler üç kademelidir (m.1452):

Özet

• Sigorta sözleşmesi; prim karşılığında para ile ölçülebilir menfaati zarara uğratan rizikonun tazmini veya can sigortalarında bedel ödenmesi borcunu doğurur (m.1401). Menfaat yoksa sözleşme geçersizdir (m.1408).
• Teklifname otuz gün içinde reddedilmezse sözleşme kurulur (m.1405); poliçe ispat belgesidir ve yirmi dört saat veya on beş gün içinde verilir (m.1424).
• Sigortacının sorumluluğu kural olarak primin veya ilk taksidin ödenmesiyle, eşya taşıma sigortalarında sözleşmeyle başlar (m.1421).
• Tazminat ihbardan kırk beş gün (can sigortasında on beş gün) sonra muaccel olur; üç ayda araştırma bitmezse en az yüzde elli avans ödenir (m.1427).
• İlk primin ödenmemesinde üç ay, izleyen taksitlerde on günlük ihtar rejimi uygulanır (m.1434).
• Beyan yükümlülüğü ihlalinde on beş gün içinde cayma veya prim farkı; riziko gerçekleştikten sonra ihmalde indirim, kastta bağlantıya göre ödememe veya oransal ödeme (m.1439–1440).
• Riziko ağırlaşması derhâl veya on gün içinde bildirilir; sigortacı bir ay içinde feshedebilir (m.1444–1445). Kasten gerçekleştirilen rizikoda sigortacı ödemez (m.1429).
• Zamanaşımı muacceliyetten iki yıl, her hâlde rizikodan altı yıldır (m.1420); sigortacının iflasıyla sözleşme sona erer (m.1418).