Can sigortaları, kişinin hayatı, vücut bütünlüğü ve sağlığıyla ilgili rizikolara karşı yapılan sigortalardır. TTK bu başlık altında hayat sigortası (m.1487–1506), kaza sigortası (m.1507–1510) ve hastalık ve sağlık sigortası (m.1511–1519) olmak üzere üç türü düzenler. Zarar sigortalarından temel farkı, ödenen tutarın kural olarak gerçek bir zarara bağlı olmaması, sözleşmede önceden belirlenen bir bedel (meblağ) olmasıdır. Bu nedenle tazminat ilkesi ve halefiyet burada kural olarak uygulanmaz. Sınavda lehtar kuralları, başkasının hayatı üzerine sigortada izin şartı, intihar ve beş yıllık beyan sınırları sık sorulur.
Meblağ sigortası niteliği
Zarar sigortasında sigortacı en fazla gerçek zararı öder; can sigortasında ise kararlaştırılan bedel ödenir. Bunun sonuçları:
| Konu | Zarar sigortası | Hayat sigortası |
|---|---|---|
| Ödenecek tutar | Gerçek zarar (bedelle sınırlı) | Sözleşmedeki bedel |
| Birden çok sigorta | Bedelden fazlası ödenmez (m.1465) | Birden çok sigortacıdan çeşitli bedellerle sigorta mümkün (m.1491/1) |
| Halefiyet | Var (m.1472) | Yok (m.1491/3) |
| Tazminatın muacceliyeti | İhbardan 45 gün sonra | İhbardan 15 gün sonra (m.1427/2) |
Aynı fıkraya göre bedeli tahsil eden sigorta ettiren, mirasçıları ve rizikoya muhatap olan kişinin mirasçılarının, ölüme neden olan üçüncü kişiye karşı tazminat alacağını sigortacıya temlik etmeleri geçersizdir. Böylece hak sahibi hem sigorta bedelini hem de sorumludan tazminatı alabilir.
Hayat sigortası
Tanım ve kuruluş
Hayat sigortası ölüm ihtimaline, yaşama ihtimaline veya ikisine birden (karma) karşı yapılabilir. İkinci fıkra mutlak emredicidir (m.1520/1).
Birden çok kişinin katkılarıyla oluşan varlıkların belli tarihte hayatta kalanlar arasında paylaştırılması esasına dayanan tontinler de kurulabilir (m.1488).
Cayma hakkı (m.1489): Sigorta ettiren, sigortacının cayma hakkını bildirmesinden itibaren on beş gün içinde sözleşmeden cayabilir; bilgilendirmenin ispatı sigortacıya aittir. Bilgilendirme yapılmamışsa cayma hakkı ilk primin ödenmesinden bir ay sonra sona erer.
Sigortalı, sözleşmede kararlaştırılmış olsa bile doktor incelemesine zorlanamaz (m.1492); incelemeye girmemesi sigortacının sözleşmeyi yapmamasına yol açabilir, ama zorla muayene istenemez.
Başkasının hayatı üzerine sigorta
Sigorta ettiren kendi hayatını veya başkasının hayatını sigortalatabilir (m.1490/1). Başkasının hayatı üzerine sigortada:
- Menfaat şartı: O kişinin hayatının devamında lehtarın menfaati bulunmalıdır.
- Yazılı izin: Ölüm ihtimaline karşı sigortada bedel mutat cenaze giderlerini aşıyorsa sigortalının veya kanuni temsilcisinin yazılı izni gerekir. Sigortalı on beş yaşından büyükse kanuni temsilcinin yanında onun da izni alınır.
- İzin olmadan yapılan sözleşme, icazet verilmezse geçersizdir (m.1490/2).
- Kanuni temsilci lehtar veya sigorta ettiren ise izin vermede sigortalıyı temsil edemez (m.1490/3).
- Menfaat şartı sonradan ortadan kalkarsa sözleşme o andan geçersiz olur; ancak sigorta ettirene iştira değeri ödenir (m.1490/4).
Lehtar
Atanması ve değiştirilmesi
Sigorta ettiren, gerçek veya tüzel kişi lehine sigorta yapabilir ve atadığı lehtarı sigortacıya bildirir; bildirilmemişse sigortacı iyiniyetle yaptığı ödemeyle borçtan kurtulur (m.1493/1-3). Lehtar atanması ve değiştirilmesi sigortacının iznine bağlı değildir (m.1493/5). Edimi isteme ve tahsil yetkisi, aksi kararlaştırılmadıkça lehtara aittir (m.1493/7).
Lehtar kural olarak değiştirilebilir. Sigorta ettiren değiştirme hakkından vazgeçtiğini poliçeye yazdırır ve poliçeyi lehtara teslim ederse artık değiştiremez; tereddütte değiştirme hakkının saklı tutulduğu kabul edilir. Bu durumda bile mirasçılıktan çıkarma, bağıştan dönme hâlleri gerçekleşmişse ya da atamanın sebebi ortadan kalkmışsa değişiklik yapılabilir (m.1493/4).
Yorum kuralları
- Ölüm sigortasında birden çok lehtar payları belirtilmeden atanmışsa hepsi eşit hak sahibidir; birinin almadığı pay diğerlerine eklenir (m.1494/1).
- Mirasın reddi veya mirastan feragat lehtarın hakkını etkilemez (m.1494/1). Lehtarın hakkı mirastan değil, doğrudan sözleşmeden doğar.
- Lehtar hakkını kazanamazsa hak sigorta ettirene, o da ölmüşse mirasçılarına geçer (m.1495).
Lehtarın sigorta ettirenin yerine geçmesi
Sigorta ettirenin sigortadan doğan alacakları haczedilir veya hakkında iflas açılırsa, adı belirtilmiş lehtar, sigorta ettirenin onayıyla sözleşmeye onun yerine taraf olabilir; lehtar yoksa bu hak sigorta ettirenin eşine ve çocuklarına geçer. Bildirimin haciz veya iflası öğrenmeden itibaren bir ay içinde yapılması gerekir (m.1505).
Beyan yükümlülüğü ve yaş
- Yanlış yaş beyanı (m.1497): Prim düşük belirlenmişse bedel, gerçek yaşa göre alınması gereken primin belirlenen prime oranına göre ödenir; fazla prim ödenmişse bedel artırılır. Sigortacı ancak gerçek yaş teknik esaslara göre belirlenen sınırların dışında kalıyorsa cayabilir.
- Kuruluşta beyan (m.1498): Yenilemeler dâhil sözleşmeden itibaren beş yıl geçmişse sigortacı beyan ihlali nedeniyle cayamaz, yalnız prim farkı isteyebilir; meğer ki ihlal kasıtlı olsun. Prim farkı ödenmezse bedel oransal ödenir. Risk artışı teknik sınırların dışında kalmışsa cayma mümkündür.
- Sözleşme süresince beyan (m.1499): Rizikonun artmasından itibaren beş yıl geçmişse aynı kurallar fesih bakımından uygulanır.
- Hayat sigortalarında sigortalının sağlık durumundaki değişiklikler riziko ağırlaşması sayılmaz (m.1445/4).
Ayrılma, ödünç ve prim muafiyeti
Üç hak da aynı eşik şartına bağlıdır: sözleşme en az bir yıldır yürürlükte olmalı ve bir yıllık prim ödenmiş olmalıdır.
| Hak | İçerik |
|---|---|
| Ayrılma (m.1500) | Sigorta ettiren istediği zaman sözleşmeyi sona erdirip aktüerya kurallarına göre hesaplanan ayrılma değerini alır; yaşama sigortasında sağlıklı olduğunu ispat etmelidir |
| Ödünç (m.1501) | Sigortacı istem üzerine hesaplanan değer üzerinden ödünç vermek zorundadır |
| Prim muafiyeti (m.1502) | Prim ödenmezse sigortacı feshedemez ve prim isteyemez; sigorta, bedeli oransal olarak indirilmiş muaf sigortaya dönüşür |
İntihar ve öldürme
Üç yıldan önceki intiharda kural olarak bedel ödenmez; ancak intihar akli melekelerdeki bir rahatsızlık sebebiyle gerçekleşmişse sigortacı üç yıl dolmadan da ödemek zorundadır (m.1503/2).
Öldürme hâlleri (m.1504) ayrı düzenlenir:
- Sigorta ettiren, bedelin doğmasını sağlamak amacıyla sigortalıyı öldürür veya suç ortağı olursa sigortacı borçtan kurtulur.
- Lehtar sigortalıyı öldürür veya öldürülmesine katılırsa yalnız lehtar bedelden mahrum kalır; bedel ölenin mirasçılarına ödenir.
Grup sigortası ve sigortacının iflası
En az on kişiden oluşan ve kimlerden oluştuğu belirli ölçütlerle saptanabilen bir grup lehine tek sözleşmeyle sigorta yapılabilir; sonradan grubun ondan aşağı düşmesi geçerliliği etkilemez (m.1496/1). Her kişiye poliçeyi özetleyen belge verilir; lehtar atama hakkı aksi kararlaştırılmadıkça gruptaki kişiye aittir. Gruptan ayrılan kişi teminatı bireysel olarak, sigorta ettiren sıfatıyla sürdürebilir (m.1496/4).
Sigortacının iflasında, bir yıldan uzun süreli sigortalarda hak sahiplerine matematik karşılıklar ödenir; gerçekleşmiş rizikolarda aşan kısım teminattan karşılanır, açık kalan kısım garameye girer (m.1506).
Kaza sigortası
Kaza sigortası, sigortalının kaza sonucu ölüm, geçici veya sürekli engellilik ya da işgöremezlik hâlleri için teminat sağlar. Ölüm ani olarak veya kazadan itibaren en çok bir yıl içinde gerçekleşmişse bedel sigorta ettirene veya onun belirlediği kişiye; engellilik ve işgöremezlikte sigortalıya ödenir (m.1507/1). Geçici işgöremezlikte poliçedeki süreyle sınırlı günlük tazminat verilir (m.1507/2). Sigortacı, aksi kararlaştırılmamışsa poliçe bedelinden ayrı olarak tedavi giderlerini de öder (m.1508).
Kaza sonucu ölüm rizikosunda başkasının hayatı üzerine sigortaya ilişkin m.1490/2-4 uygulanır; diğer hayat sigortası hükümleri kıyasen, gerçek zararın karşılandığı hâllerde ise zarar sigortası hükümleri kıyasen uygulanır (m.1510).
Hastalık ve sağlık sigortası
- Hastalık ve sağlık sigortaları sigortalı lehine yapılabilir; hastalık sigortalarında lehtar da belirlenebilir (m.1511).
- Hastalık sigortasında birden çok hastalık teminata alınmışsa, birinin gerçekleşmesiyle bedel ödenir ve sözleşme sona erer (m.1512).
- Sağlık sigortası; ilaç dâhil tıbbi bakım, gebelik ve doğum, hastane giderleri, günlük iş görememe parası ve bakım giderlerini kapsayabilir (m.1513).
- Başkasının hastalığı üzerine lehtar belirleyerek sigortada menfaat ilişkisi ve sigortalının yazılı izni gerekir (m.1515).
- Doğum sırasında ana veya babadan biri için hastalık veya sağlık sigortası varsa yeni doğan, aksi kararlaştırılmadıkça doğumdan itibaren ek prim olmaksızın kapsama girer; doğumun en geç iki ay içinde sigortacıya bildirilmesi gerekir. Evlat edinilen küçükler için de aynı kural geçerlidir (m.1517).
- Gerçek giderlerin karşılandığı sağlık sigortalarına zarar sigortası hükümleri de uygulanır (m.1519/2).
Özet
- Can sigortaları meblağ sigortasıdır; hayat sigortalarında halefiyet uygulanmaz ve tazminat ihbardan on beş gün sonra muaccel olur (m.1491/3, 1427/2).
- Sigortalı ilk prim ödenmeden ölmüşse hayat sigortası geçersizdir (m.1487/2); sigorta ettiren on beş gün içinde cayabilir (m.1489).
- Başkasının hayatı üzerine sigortada menfaat şartı ve, bedel mutat cenaze giderlerini aşıyorsa, yazılı izin gerekir; on beş yaşından büyük sigortalının da izni alınır (m.1490).
- Lehtar ataması sigortacının iznine bağlı değildir; payları belirtilmemiş lehtarlar eşit hak sahibidir; lehtar belirtilmemişse ölümde mirasçılar, yaşamada sigortalı hak sahibidir (m.1493–1494).
- Kasıtsız beyan ihlallerinde beş yıl sonra cayma veya fesih yoktur, yalnız prim farkı istenir (m.1498–1499).
- Bir yıl yürürlük ve bir yıllık prim şartıyla ayrılma, ödünç ve prim muafiyeti hakları doğar (m.1500–1502).
- Üç yıldan sonraki intiharda bedel ödenir; akli rahatsızlıktan kaynaklanan intiharda süre aranmaz (m.1503). Lehtar sigortalıyı öldürürse bedel ölenin mirasçılarına ödenir (m.1504).
- Kaza sigortasında ölüm kazadan itibaren en çok bir yıl içinde gerçekleşmelidir; yeni doğan iki ay içinde bildirilirse sağlık sigortası kapsamına ek primsiz girer (m.1507, 1517).