Navlun Sözleşmesi

Navlun sözleşmesi, denizde eşya taşımacılığının temel sözleşmesidir: taşıyan, bir ücret (navlun) karşılığında eşyayı denizde taşımayı üstlenir. TTK bu sözleşmeyi m.1138 ile m.1245 arasında ayrıntılı biçimde düzenler; yükleme ve bekleme süreleri, taşıyanın sorumluluğu, sorumluluk sınırları, navlun alacağının güvenceleri ve konişmento bu düzenlemenin omurgasını oluşturur. Sınavda en çok taşıyanın sorumluluk rejimi, sürastarya, ihbar ve hak düşürücü süreler ile emredici hükümler sorulur.

Kavram ve türler

• Yolculuk çarteri: Geminin tamamı, bir kısmı veya belli bir yeri taşıtana tahsis edilir. Tarafların her biri, giderini vererek sözleşme şartlarını içeren bir yolculuk çarter partisi düzenlenmesini isteyebilir (m.1139). Çarter partisi bir ispat belgesidir; sözleşmenin geçerlilik şartı değildir.
• Kırkambar sözleşmesi: Belirli bir gemi alanı değil, ayırt edilmiş (tek tek belirlenmiş) eşya taşınır. Düzenli hat (liner) taşımacılığının tipik sözleşmesidir.

Taraflar ve ilgililer: taşıyan (taşımayı üstlenen), taşıtan (sözleşmenin karşı tarafı ve navlun borçlusu), yükleten (eşyayı taşıyana teslim eden) ve gönderilen (eşyayı varma limanında teslim almaya yetkili kişi). Bu hükümler posta idaresinin denizdeki eşya taşımalarına uygulanmaz (m.1138/2).

Taşıyanın elverişli gemi sağlama borcu

Taşıyan, elverişsizlikten doğan zararlardan yük ilgililerine karşı sorumludur; ancak tedbirli bir taşıyanın özeni gösterilmesine rağmen eksiklik yolculuğun başlangıcına kadar keşfedilemiyorsa sorumlu olmaz (m.1141/2). Bu borç emredici niteliktedir (m.1243/1-a).

Yükleme aşaması

Yükleme yeri, giderler ve eşya

• Kaptan gemiyi sözleşmede kararlaştırılan yere demirler; yalnız liman veya bölge belirlenmişse gemi bekleme alanında yükleme yerinin belirlenmesini bekler (m.1142).
• Aksi kararlaştırılmadıkça veya liman düzenlemeleri ya da yerel teamül aksini öngörmedikçe eşyanın gemiye kadar taşınma gideri taşıtana, yükleme gideri taşıyana aittir (m.1143).
• Taşıtan ve yükleten, eşya hakkında tam ve doğru beyanda bulunmakla yükümlüdür; yanlış beyandan doğan zarardan taşıyana karşı kusursuz, diğer zarar görenlere karşı ancak kusurları varsa sorumludur (m.1145).
• Tehlikeli eşya kaptanın bilgisi olmadan gemiye getirilirse taşıtan veya yükleten kusursuz da olsa sorumludur; kaptan eşyayı her zaman ve her yerde gemiden çıkarabilir, imha edebilir veya zararsız hâle getirebilir (m.1148).
• Taşıyan, taşıtanın izni olmadan eşyayı başka gemiye yükleyemez (m.1150).
• Eşya kural olarak güvertede taşınamaz; ancak yükletenle anlaşma, ticari teamül veya mevzuat gereği mümkündür. Anlaşma taşıma senedine yazılmamışsa ispat yükü taşıyandadır ve iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (m.1151).

Hazırlık bildirimi, yükleme süresi ve sürastarya

Yüklemenin belli bir günde başlayacağı kararlaştırılmamışsa taşıyan, gemi demirleme yerine varınca taşıtana hazırlık bildirimi yapar. Bildirimin geçerliliği şekle bağlı değildir; ancak hüküm doğurması için muhatabına ulaşması gerekir (m.1152/5).

Yükleme süresi, hazırlık bildiriminin muhatabına ulaşmasını izleyen ilk takvim günü, yüklemeye fiilen başlanmışsa o andan itibaren işler (m.1153/1). Sözleşmede belirlenmemişse yirmi dört saatlik kesintisiz çalışma ile gereken süre esas alınır (m.1153/2).

• Sürastaryadan söz edilip süresi belirtilmemişse bu süre on gündür; yükleme süresi bitince bildirime gerek kalmaksızın başlar (m.1154/2-3).
• Sürastarya süresi için taşıyana sürastarya parası ödenir; miktarı kararlaştırılmamışsa taşıyanın zorunlu ve yararlı giderleri istenebilir (m.1155). Yükleme limanında doğan sürastarya parasının borçlusu taşıtandır; ödenmeden veya teminat verilmeden taşıyan gemiyi yola çıkarmak zorunda değildir.
• Yükleme süresi takvime göre aralıksız hesaplanır. Taşıtanın faaliyet alanındaki tesadüfi engeller süreyi durdurmaz, taşıyanın alanındakiler durdurur; fırtına, buz, seferberlik gibi ortak engel günleri süreye eklenir. Sürastarya süresi ise bu hâllerden etkilenmeden kesintisiz işler, meğer ki engele taşıyan kusuruyla sebep olsun (m.1156).
• Yükleme erken biterse taşıyanın taşıtana ödeme yapmasını öngören hızlandırma primi anlaşmaları geçerlidir (m.1157).

Taşıtanın feshi ve yüklemenin yapılmaması

Taşıtan, gemi yüklemesini tamamlayıp yolculuğa çıkıncaya kadar yolculuk çarterini feshedebilir. Taşıyan yoksun kaldığı kazancı ve doğmuş alacaklarını ister; tereddüt hâlinde kararlaştırılan toplam navlunun yüzde otuzu yoksun kalınan kazanç sayılır (m.1158). Yükleme ve sürastarya süreleri bittiği hâlde yükleme hiç başlamamışsa taşıyan sözleşmeyi feshedilmiş sayabilir veya beklemeye devam edebilir (m.1159). Eksik yüklemede taşıtanın istemi üzerine taşıyan yola çıkmak zorundadır; bu durumda navlunun tamamını, doğmuş sürastarya ücretini ve zararını isteyebilir (m.1160).

Taşıyanın sorumluluğu

Özen borcu ve hâkimiyet dönemi

Taşıyan, eşyanın yüklenmesi, istifi, elden geçirilmesi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyanın özenini göstermekle yükümlüdür. Zıya, hasar ve geç teslimden, bunların eşya taşıyanın hâkimiyetindeyken meydana gelmesi şartıyla sorumludur (m.1178/1-2). Hâkimiyet, eşyanın teslim alınmasından gönderilene teslimine (veya onun emrine hazır tutulmasına ya da yetkili makama teslimine) kadar sürer. Teslim süresinin dolmasından itibaren altmış gün içinde teslim edilmeyen eşya zayi olmuş sayılabilir (m.1178/5).

Kusur karinesi ve kurtuluş hâlleri

Sorumluluk kusura dayanır; ancak kusur karine olarak kabul edilir ve taşıyan kusursuzluğunu ispat etmelidir.

• Teknik kusur ve yangın (m.1180): Zarar, geminin sevkine veya teknik yönetimine ilişkin bir hareketten ya da yangından doğmuşsa taşıyan yalnız kendi kusurundan sorumludur; adamlarının kusurundan sorumlu değildir. Daha çok yükün menfaati için alınan önlemler teknik yönetime dâhil değildir ve tereddüt hâlinde zarar teknik yönetimin sonucu sayılmaz.
• Denizde kurtarma (m.1181): Can ve eşya kurtarma veya kurtarma teşebbüsünden doğan zararlardan, müşterek avarya hâli hariç, taşıyan sorumlu olmaz.
• Kusursuzluk karineleri (m.1182): Deniz tehlike ve kazaları, harp ve ayaklanma, mahkemelerin el koyma kararları, grev ve lokavt, yükleten veya malikin fiilleri, kendiliğinden eksilme ve gizli ayıp, ambalaj ve işaret yetersizliği. Zarar bu sebeplerden birinden ileri gelebilecek nitelikteyse ondan doğduğu varsayılır; aksi ispatlanabilir.
• Sebeplerin birleşmesi (m.1183): Taşıyan, zararın yalnız kendi kusuruna bağlanabilen kısmından sorumludur; kalan kısmı taşıyan ispat eder.

İhbar ve sınırlar

• Zıya veya hasar en geç teslim sırasında taşıyana yazılı bildirilir; haricen belli değilse teslimden itibaren üç gün içinde bildirim yeterlidir. Bildirim yapılmazsa eşyanın senette yazıldığı gibi teslim edildiği karine olarak kabul edilir; aksi ispatlanabilir. Gecikme zararı için teslimden itibaren altmış gün içinde yazılı bildirim şarttır; aksi hâlde gecikme tazminatı ödenmez (m.1185).
• Sorumluluk sınırı (m.1186): Hangisi yüksekse, koli veya ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkı ya da gayri safi ağırlığın kilogramı başına iki Özel Çekme Hakkı. Eşyanın cins ve değeri yüklemeden önce bildirilip senede yazılmışsa sınır uygulanmaz. Gecikmeden sorumluluk, geciken eşyanın navlununun iki buçuk katı ile sınırlıdır ve toplam navlunu aşamaz. Konteynere konan koliler, senette ayrı ayrı yazılmışsa her biri ayrı koli sayılır.
• Sınırın kaybı (m.1187): Zarar taşıyanın kasten veya pervasızca ve zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlediği bir fiilden doğmuşsa sınırlardan yararlanılamaz.
• Hak düşürücü süre (m.1188): Zıya, hasar ve geç teslimden doğan her türlü tazminat hakkı bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmazsa düşer. Süre teslimden, hiç teslim yoksa teslim edilmesi gereken tarihten işler. Rücu davası bu süreden sonra da açılabilir; ancak ödeme veya dava dilekçesinin tebliğinden itibaren doksan gün içinde açılmalıdır.
• Kurtuluş ve sınırlama hükümleri haksız fiile dayanan davalarda da uygulanır (m.1190).

Navlun ve güvenceleri

• Taşıyan, navlun dışında prim, bahşiş gibi başka bir istemde bulunamaz; kılavuz, liman, fener, römorkaj gibi olağan gemicilik giderleri kural olarak taşıyana aittir (m.1196).
• Navlun, eşyanın tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olur (m.1197). Taşıyan eşyayı navlun yerine kabule zorlanamaz (m.1198).
• Kaza sonucu zıyaa uğrayan eşya için navlun ödenmez, peşin ödenmişse geri alınır; ancak kendiliğinden bozulma, olağan eksilme ve yolda ölen hayvanlar için navlun ödenir (m.1199).
• Navlunun borçlusu taşıtandır (m.1200). Gönderilen, eşyanın teslimini isteyince, dayandığı sözleşme veya senede göre ödemeye yetkili kılındığı alacakları ödemekle yükümlü olur (m.1203).
• Hapis hakkı (m.1201): Taşıyan navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir. Hak zilyetlik sürdükçe devam eder; teslimden sonra da otuz gün içinde mahkemeye başvurulur ve eşya hâlâ gönderilenin zilyetliğindeyse kullanılabilir. Hapis hakkı yalnız o yolculuktan doğan alacakları güvenceler ve alacağı karşılayacak miktardaki eşyayla sınırlıdır; müşterek avarya ve kurtarma alacakları için eşyanın tümü üzerinde kullanılabilir.

Konişmento

Konişmento; taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir (m.1228/1). Eşya henüz yüklenmemişse tesellüm konişmentosu, yüklendikten sonra yükleme konişmentosu düzenlenir; tesellüm konişmentosuna yükleme şerhi verilirse yükleme konişmentosu hükmündedir. Konişmento nama, emre veya hamile düzenlenebilir; aksi kararlaştırılmadıkça gönderilenin emrine veya sadece emre düzenlenir ve “emre” yükletenin emrine demektir (m.1228/3).

Konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan taşıyan sayılır; konişmentoda taşıyanın kimliği gösterilmemişse donatan taşıyan sayılır (m.1238).

Emredici hükümler

Navlun sözleşmesinde veya konişmentoda yer alıp taşıyanın m.1141, 1150, 1151 ve 1178–1192’den doğan borç ve sorumluluklarını önceden kaldıran veya daraltan kayıtlar geçersizdir; sigorta haklarının taşıyana devri ve ispat yükünün taşıyan lehine çevrilmesi de bu kapsamdadır. Geçersizlik sözleşmenin geri kalanını etkilemez (m.1243). İstisnalar: canlı hayvan taşıması ve senede yazılıp fiilen güvertede taşınan eşya, özel nitelikli olağan dışı taşımalar ile yüklemeden önceki ve boşaltmadan sonraki dönem (m.1244).

Özet

• Navlun sözleşmesinin iki türü vardır: geminin tamamı, bir kısmı veya belli yerinin tahsis edildiği yolculuk çarteri ve ayırt edilmiş eşyanın taşındığı kırkambar (m.1138).
• Taşıyan, geminin denize, yola ve yüke elverişli olmasını sağlamakla yükümlüdür (m.1141).
• Yükleme süresi, hazırlık bildiriminin ulaşmasını izleyen ilk takvim günü başlar; sürastarya bildirimsiz başlar, süresi belirtilmemişse on gündür ve kesintisiz işler (m.1153–1156).
• Taşıyan, hâkimiyetindeki eşyanın zıya, hasar ve gecikmesinden karine kusur esasına göre sorumludur; teknik yönetim ve yangında yalnız kendi kusurundan sorumludur (m.1178–1180).
• Sorumluluk sınırı koli başına 666,67 veya kilogram başına 2 Özel Çekme Hakkıdır (hangisi yüksekse); gecikmede navlunun iki buçuk katıdır (m.1186).
• Hasar ihbarı teslimde veya üç gün içinde, gecikme ihbarı altmış gün içinde yapılır; tazminat hakkı bir yılda düşer (m.1185, 1188).
• Navlunun borçlusu taşıtandır; taşıyan alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir (m.1200–1201).
• Taşıyanın sorumluluğunu daraltan kayıtlar geçersiz, genişletenler geçerlidir; yolculuk çarterine bu kural uygulanmaz (m.1243–1245).