Koruma tedbirleri, muhakemenin güvenli biçimde yürütülmesi ve hükmün infazının sağlanması amacıyla, henüz suçluluk kesinleşmeden kişinin temel haklarına geçici olarak müdahale eden işlemlerdir. Yakalama ve gözaltı bu tedbirlerin ilk halkasıdır: kişi özgürlüğünden kısa süreliğine yoksun bırakılır ve bir yargı merciinin önüne çıkarılıncaya kadar tutulur. Anayasa’nın kişi özgürlüğü güvencesi (AY m.19) nedeniyle bu alanda süreler katıdır; sürelerin aşılması doğrudan tazminat sebebidir.
Yakalama
Herkesin yakalama yetkisi
Burada “herkes” sözcüğü özel kişileri de kapsar; vatandaş bir hırsızı olay anında durdurabilir. Ancak bu yakalama geçicidir: yakalanan kişi derhâl kolluğa teslim edilir ve olay hakkında savcıya hemen bilgi verilerek onun emri doğrultusunda işlem yapılır (CMK m.90/5). Suçüstü kavramı CMK m.2/1-j’de tanımlanmıştır: işlenmekte olan suç; henüz işlenmiş fiilden hemen sonra takip edilerek yakalanan kişinin suçu; fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kişinin suçu.
Kolluğun yakalama yetkisi
Kolluk görevlileri, tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, savcıya veya amirlerine derhâl başvurma olanağı yoksa yakalama yapabilir (CMK m.90/2). Yani kolluk, suçüstü dışında da şartları varsa emir beklemeden yakalayabilir.
Takibi şikâyete bağlı suçlarda kural olarak şikâyet yoksa yakalama yapılmaz. Ancak suç çocuklara veya beden ya da akıl hastalığı, malullük veya güçsüzlük nedeniyle kendini idareden aciz olanlara karşı suçüstü hâlinde işleniyorsa yakalama şikâyete bağlı değildir (CMK m.90/3). Bu durumda yakalama, şikâyete yetkili kişiye (birden fazlaysa en az birine) bildirilir (CMK m.96).
Yakalama sırasında yapılacaklar
Kolluk, yakalananın kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra kişiye kanuni haklarını derhâl bildirir (CMK m.90/4). Yakalama bir tutanağa bağlanır; tutanakta yakalananın hangi suçtan, hangi koşullarda, nerede ve ne zaman yakalandığı, yakalamayı kimin yaptığı ve haklarının tam olarak anlatıldığı yazılır (CMK m.97). Yakalanan veya gözaltına alınan şüphelinin bir yakınına veya belirlediği kişiye savcının emriyle gecikmeksizin haber verilir; yabancıysa, yazılı olarak karşı çıkmadıkça vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (CMK m.95). Kaçma veya tehlike belirtisi varsa nakil sırasında kelepçe takılabilir (CMK m.93).
Gözaltı işlemlerinin ayrıntıları (nezarethanelerin koşulları, sağlık kontrolü, tutulacak defterler, verilecek belgeler) CMK m.99’un verdiği yetkiyle çıkarılan Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir.
Yakalama emri
Yakalama emri, kişinin yakalanıp belirli bir yargı merciinin önüne getirilmesi için verilen yazılı karardır. Kimin hangi evrede yakalama emri düzenleyebileceği CMK m.98’de sayılmıştır:
| Durum | Yakalama emrini düzenleyen |
|---|---|
| Soruşturmada çağrıya gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli | Savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi (m.98/1) |
| Tutuklama isteminin reddine itiraz | İtiraz mercii (m.98/1) |
| Kolluktan kaçan şüpheli/sanık, tutukevi veya infaz kurumundan kaçan tutuklu/hükümlü | Cumhuriyet savcısı ve kolluk (m.98/2) |
| Kovuşturmada kaçak sanık | Re’sen veya savcının istemiyle hâkim veya mahkeme (m.98/3) |
Yakalama emrinde kişinin açık eşkâli, biliniyorsa kimliği, yüklenen suç ve yakalandığında nereye gönderileceği gösterilir (m.98/4). Emrin amacı ortadan kalkarsa (ör. kişi kendiliğinden gelip ifade vermişse) emir derhâl geri istenir (m.90/6).
Hâkim veya mahkemenin verdiği yakalama emri üzerine yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır; bu mümkün değilse aynı süre içinde yakalandığı yer adliyesinde (yoksa en yakın adliyede) kurulu sesli ve görüntülü iletişim sistemiyle sorgusu yapılır veya ifadesi alınır (CMK m.94/1-2). İfadesi alınmak amacıyla düzenlenen yakalama emri üzerine mesai saatleri dışında yakalanan ve belirlenen tarihte hazır bulunmayı taahhüt eden kişinin serbest bırakılmasını savcı emredebilir; bu imkân her yakalama emri için yalnızca bir kez kullanılır, taahhüdüne uymayan kişiye bin Türk lirası idari para cezası verilir (m.94/3).
Gözaltı
Gözaltının koşulları ve süresi
Yakalanan kişi savcılıkça bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltı, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır (CMK m.91/2).
Süre yakalama anından başlar; kolluğa teslim edilme veya savcılığa götürülme anından değil. Toplu olarak işlenen suçlarda (üç veya daha fazla kişi, CMK m.2/1-k) delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir; uzatma emri gözaltındakine derhâl tebliğ edilir (m.91/3). Böylece toplu suçlarda gözaltı süresi en fazla dört güne ulaşabilir.
Kolluk amirlerinin gözaltı yetkisi
CMK m.91/4, savcının kararı olmadan kolluğa sınırlı bir gözaltı yetkisi tanır. Bu yetki yalnızca suçüstü hâlleriyle sınırlıdır ve maddede sayılan suçlarda (toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar; TCK’daki kasten ve taksirle öldürme, kasten yaralama, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, hırsızlık, yağma, uyuşturucu ticareti, fuhuş, kötü muamele gibi suçlar; terör suçları; sokağa çıkma yasağını ihlal; kaçakçılık suçları) kullanılabilir. Mülki amirlerce belirlenen kolluk amirleri:
- kural olarak yirmi dört saate kadar,
- şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzenini ciddi biçimde bozabileceği toplumsal olaylar sırasında ve toplu suçlarda kırk sekiz saate kadar
gözaltı kararı verebilir. Gözaltı nedeni kalkar veya işlemler biterse derhâl, her hâlde bu sürelerin sonunda savcıya bilgi verilerek talimatına göre hareket edilir. Kişi en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.
| Gözaltı türü | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Savcının kararıyla, bireysel suç | 24 saat + en çok 12 saat yol süresi | m.91/1 |
| Savcının kararıyla, toplu suç | 24 saat + her defasında 1 gün, toplam 3 gün uzatma | m.91/3 |
| Kolluk amiri kararı, suçüstü katalog suç | 24 saate kadar | m.91/4 |
| Kolluk amiri kararı, toplumsal olay veya toplu suç | 48 saate kadar; hâkim önüne en geç 48 saat / toplu suçta 4 gün | m.91/4 |
Gözaltına karşı başvuru
Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu derhâl, en geç yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır. Tedbiri yerinde bulursa başvuruyu reddeder; aksi hâlde yakalananın soruşturma evrakıyla birlikte derhâl savcılıkta hazır bulundurulmasına karar verir. Gözaltı süresinin dolması veya hâkim kararıyla serbest bırakılan kişi, aynı fiil için yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve savcının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalanamaz (m.91/6). Gözaltındaki kişi bırakılmazsa en geç süre sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir ve sorguda müdafii de hazır bulunur (m.91/7).
Gözaltındaki kişinin müdafiyle görüşmesi ve ifadesi
Şüpheli müdafiiyle her zaman ve başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; yazışmaları denetlenemez (CMK m.154/1). İstisna olarak TCK’nın Devletin güvenliğine, anayasal düzene, milli savunmaya ve Devlet sırlarına karşı suçlar bölümlerindeki suçlar, terör suçları ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu ticareti suçlarında, savcının istemi üzerine hâkim kararıyla gözaltındaki şüphelinin müdafiyle görüşme hakkı yirmi dört saat kısıtlanabilir; bu süre içinde ifade alınamaz (m.154/2).
İfade alınırken şüpheliye yüklenen suç anlatılır; müdafi seçme hakkı, susma hakkı ve lehine delil toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır (CMK m.147). Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m.148/4). Gözaltı işlemleri, başsavcı veya görevlendireceği savcılarca denetlenir; sonuç Nezarethaneye Alınanlar Defterine kaydedilir (CMK m.92).
Haksız yakalama ve gözaltında tazminat
CMK m.141/1, koruma tedbirleri nedeniyle Devletin tazminat sorumluluğunu düzenler. Yakalama ve gözaltı bakımından öne çıkan hâller şunlardır: kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanmak (a); kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmamak (b); yakalama nedenleri ve suçlamanın yazıyla, olanak yoksa sözle açıklanmaması (g); yakalamanın yakınlarına bildirilmemesi (h); yakalamaya karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmamak (k); kanuna uygun yakalanıp sonradan kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesi (e). Tazminat isteminde bulunulabilecek süre, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeyi izleyen bir yıldır (CMK m.142/1).
Gerçek dışı beyanla suç işlediğini veya suça katıldığını bildirerek gözaltına alınmasına neden olan kişi ise tazminat isteyemez (CMK m.144/1-e).
Özet
- Suçüstü hâllerinde herkes geçici yakalama yapabilir; kolluk ayrıca gecikmesinde sakınca bulunan ve tutuklama/yakalama emri gerektiren hâllerde yakalayabilir (CMK m.90/1-2).
- Şikâyete bağlı suçlarda, çocuklara ve kendini idareden aciz kişilere karşı suçüstü hâlinde yakalama şikâyete bağlı değildir (m.90/3).
- Soruşturmada çağrıya gelmeyen şüpheli için yakalama emrini savcının istemiyle sulh ceza hâkimi verir; kaçan kişiler için savcı ve kolluk da düzenleyebilir (m.98).
- Gözaltı süresi yakalama anından itibaren 24 saat, ayrıca en çok 12 saat yol süresidir; toplu suçlarda savcı her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir (m.91/1, 3).
- Kolluk amirleri yalnızca suçüstü katalog suçlarda 24 saate, toplumsal olaylar ve toplu suçlarda 48 saate kadar gözaltı kararı verebilir (m.91/4).
- Yakalama ve gözaltına karşı sulh ceza hâkimine başvurulur; inceleme evrak üzerinde, 24 saat içinde yapılır (m.91/5).
- Süresinde hâkim önüne çıkarılmama, haksız yakalama ve hakların bildirilmemesi Devlet aleyhine tazminat sebebidir (m.141).