Tutuklama, hakkında henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan şüpheli veya sanığın, muhakemenin güvenliği için hâkim kararıyla özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. Masumiyet karinesiyle doğal bir gerilim içinde olduğu için istisnai ve son çare niteliğindedir. Adli kontrol ise tutuklamanın amacını kişiyi cezaevine koymadan, daha hafif yükümlülüklerle sağlamaya yönelik alternatif bir koruma tedbiridir. CMK, tutuklama istemlerinde adli kontrolün neden yetersiz kalacağının gösterilmesini zorunlu kılarak bu sıralamayı açıkça benimsemiştir (CMK m.101/1).
Tutuklamanın koşulları
Buna göre tutuklama için üç koşul birlikte aranır:
- Kuvvetli suç şüphesi ve bunu gösteren somut deliller,
- Bir tutuklama nedeni,
- Ölçülülük: tedbirin işin önemi ve beklenen yaptırımla orantılı olması.
Ayrıca karar verilirken adli kontrolün yetersiz kalacağı gerekçelendirilmelidir (m.101/1-2).
Tutuklama nedenleri
CMK m.100/2’ye göre şu hâllerde tutuklama nedeni var sayılabilir:
- Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olguların bulunması;
- Davranışlarının delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapma girişiminde bulunma hususlarında kuvvetli şüphe oluşturması.
Katalog suçlar
CMK m.100/3’te sayılan suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri varsa, tutuklama nedeni var sayılabilir. Katalogda örneğin soykırım ve insanlığa karşı suçlar, göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti, kasten öldürme, TCK m.86/3-b, e, f’deki kasten yaralama ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama, işkence, cinsel saldırı (birinci fıkra hariç), çocukların cinsel istismarı, hırsızlık ve yağma, uyuşturucu ticareti, örgüt kurma, Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar; ayrıca kadına karşı işlenen kasten yaralama, sağlık personeline karşı görev sırasında veya görev nedeniyle işlenen kasten yaralama ile öğretmenlere ve eğitim kurumlarında görev yapanlara karşı görevleri sırasında veya görevleri sebebiyle işlenen kasten yaralama suçu (7528 sayılı Kanun’la 2024’te eklendi) yer alır.
Tutuklama yasağı
Bu hükme göre yasak iki gruptadır: yalnızca adli para cezası gerektiren suçlar ve üst sınırı iki yılı aşmayan hapis cezası gerektiren suçlar. İkinci grubun istisnası, vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenen suçlardır; örneğin üst sınırı iki yılı geçmeyen bir kasten yaralama hâlinde tutuklama yasağı uygulanmaz. Tutuklama yasağı bulunan hâllerde de adli kontrol uygulanabilir (CMK m.109/2).
Tutuklama kararı ve itiraz
Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına savcının istemi üzerine veya re’sen mahkeme karar verir (CMK m.101/1). Soruşturmada hâkim re’sen tutuklama kararı veremez; savcının istemi şarttır. Tutuklama istenildiğinde şüpheli veya sanık, seçtiği ya da barodan görevlendirilen bir müdafiin yardımından yararlanır (m.101/3).
Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerini, tedbirin ölçülülüğünü ve adli kontrolün yetersizliğini gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilir; kararın içeriği şüpheliye sözlü bildirilir ve bir örneği verilir (m.101/2). Tutuklama kararı verilmezse kişi derhâl serbest bırakılır (m.101/4). Bu kararlara itiraz edilebilir (m.101/5).
İtiraz süresi, kararı öğrenmeden itibaren iki haftadır (CMK m.268/1; 7499 sayılı Kanun’la yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır). Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına karşı itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (m.268/3-b). Tutuklama isteminin reddine itiraz hâlinde itiraz mercii yakalama emri de düzenleyebilir (m.98/1).
Tutukluluğun devamı ve incelenmesi
Soruşturma evresinde şüphelinin tutukevinde kaldığı süre içinde ve en geç otuzar günlük aralıklarla, tutukluluğun devamının gerekip gerekmediğine savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, şüpheli veya müdafii dinlenerek karar verir; bu inceleme şüpheli tarafından da istenebilir (CMK m.108/1-2). Kovuşturmada mahkeme her oturumda, gerektiğinde oturumlar arasında veya otuz günlük süre içinde re’sen karar verir (m.108/3).
Şüpheli veya sanık her aşamada salıverilmesini isteyebilir (m.104). Bu istem ile savcının adli kontrol istemi üzerine merci, üç gün içinde karar verir; örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda (savcının adli kontrol istemi hariç) bu süre yedi gündür (m.105). Soruşturmada savcı, tutuklamanın gereksizleştiği kanısına varırsa şüpheliyi re’sen serbest bırakır; kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğinde şüpheli serbest kalır (m.103/2). Tutuklama ve uzatma kararları tutuklunun bir yakınına hâkim kararıyla gecikmeksizin bildirilir (m.107).
Azami tutukluluk süreleri
| İş türü | Azami süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler | 1 yıl; zorunlu hâllerde gerekçeli olarak 6 ay daha | m.102/1 |
| Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler | 2 yıl; uzatma toplam 3 yılı geçemez | m.102/2 |
| Ağır cezalık işlerde TCK İkinci Kitap Dördüncü Kısım 4-7. bölüm suçları ve terör suçları | 2 yıl; uzatma toplam 5 yılı geçemez | m.102/2 |
| Soruşturma evresinde, ağır cezalık olmayan işler | 6 ay | m.102/4 |
| Soruşturma evresinde, ağır cezalık işler | 1 yıl | m.102/4 |
| Soruşturma evresinde, anılan devlet aleyhine suçlar, terör ve toplu suçlar | 1 yıl 6 ay; gerekçeyle 6 ay daha | m.102/4 |
Uzatma kararları savcının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir (m.102/3). Süreler, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından dörtte üç oranında uygulanır (m.102/5).
Adli kontrol
Koşullar ve yükümlülükler
Adli kontrol, CMK m.100’deki tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde tutuklama yerine uygulanır (m.109/1). Tutuklama yasağı bulunan hâllerde de uygulanabilir (m.109/2). Şüpheli şu yükümlülüklerden birine veya birkaçına tabi tutulabilir (m.109/3):
- a) Yurt dışına çıkamamak,
- b) Belirlenen yerlere düzenli olarak başvurmak (imza yükümlülüğü),
- c) Belirlenen merci veya kişilerin çağrılarına, meslek ve eğitime ilişkin kontrol tedbirlerine uymak,
- d) Taşıt kullanamamak ve gerektiğinde sürücü belgesini teslim etmek,
- e) Özellikle uyuşturucu, uyarıcı, uçucu madde veya alkol bağımlılığından arınmak için hastaneye yatmak dahil tedavi ve muayeneye tabi olmak,
- f) Hâkimin belirlediği güvence miktarını yatırmak,
- g) Silah bulunduramamak veya taşıyamamak,
- h) Mağdurun haklarını güvenceye bağlamak,
- i) Aile yükümlülüklerini yerine getireceğine ve nafakayı ödeyeceğine dair güvence vermek,
- j) Konutunu terk etmemek,
- k) Belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek,
- l) Belirlenen yer veya bölgelere gitmemek.
Ağır bir hastalık veya engellilik nedeniyle infaz kurumunda hayatını yalnız idame ettiremediği tespit edilen şüpheli ile gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş kadın şüpheli hakkında da tutuklama yerine adli kontrole karar verilebilir (m.109/4).
Mahsup
Karar mercii, denetim ve süreler
Soruşturmada adli kontrole savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir; hâkim savcının istemiyle yükümlülükleri artırabilir, kaldırabilir veya değiştirebilir (m.110/1-2). Kovuşturmada görevli mahkeme de aynı yetkilere sahiptir (m.110/3). Adli kontrolün devamı, en geç dört aylık aralıklarla soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimince, kovuşturmada re’sen mahkemece değerlendirilir (m.110/4). Şüpheli veya sanığın istemi üzerine kaldırma veya değiştirme hakkında beş gün içinde karar verilebilir; adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir (m.111).
Adli kontrol süreleri CMK m.110/A’da düzenlenir: ağır cezalık olmayan işlerde en çok iki yıl (zorunlu hâllerde bir yıl daha); ağır cezalık işlerde en çok üç yıl, uzatma toplam üç yılı, devlet aleyhine suçlar ve terör suçlarında dört yılı geçemez. Çocuklar bakımından bu süreler yarı oranında uygulanır.
Yükümlülüklere uymama
Adli kontrol yükümlülüklerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek cezanın süresi ne olursa olsun yetkili merci hemen tutuklama kararı verebilir (CMK m.112/1). Bu nedenle tutuklama yasağının uygulandığı bir suçta bile adli kontrol ihlali tutuklamaya yol açabilir. Azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle verilen adli kontrolün ihlalinde de tutuklanabilir; ancak bu durumda tutuklama süresi ağır cezalık işlerde dokuz ayı, diğer işlerde iki ayı geçemez (m.112/2).
| Tutuklama | Adli kontrol | |
|---|---|---|
| Niteliği | Özgürlükten yoksun bırakma | Özgürlüğü kısıtlayan yükümlülükler |
| Yasak hâller | Sadece adli para cezası veya üst sınırı 2 yılı aşmayan suçlar (vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç) | Tutuklama yasağı olan hâllerde de uygulanabilir |
| Periyodik inceleme | Soruşturmada en geç 30 günde bir | En geç 4 ayda bir |
| Süre (ağır cezalık işte) | 2 yıl + uzatma toplam 3 yıl (bazı suçlarda 5 yıl) | 3 yıl + uzatma toplam 3 yıl (bazı suçlarda 4 yıl) |
| Cezadan mahsup | Mahsup edilir | Kural olarak edilmez; (e) ve (j) bentleri istisna |
Tazminat
CMK m.141/1’e göre kanunlarda belirtilen koşullar dışında tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen, makul sürede yargılama mercii önüne çıkarılmayan, kanuna uygun tutuklanıp sonradan kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilen, hükümlülük süresinden fazla tutuklu kalan kişiler Devletten maddi ve manevi zararlarını isteyebilir. 7499 sayılı Kanun’la (2024) konutunu terk etmemek ve tedavi veya muayene şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilenler de tazminat hakkı kazanmıştır (m.141/1-l). Kanuna uygun tutuklanıp KYOK veya beraat alanlar ile hükümlülüğünden fazla tutuklu kalanlar ve bu yeni bent kapsamındakiler bakımından istemler, 6384 sayılı Kanun’la kurulan Tazminat Komisyonu’nca incelenir (m.142/2). Yetkili ağır ceza mahkemesine yapılan bu tür istemler Komisyona gönderilir.
Özet
- Tutuklama için kuvvetli suç şüphesi, bir tutuklama nedeni ve ölçülülük birlikte aranır; adli kontrolün yetersizliği gerekçelendirilir (CMK m.100/1, 101/2).
- Katalog suçlarda tutuklama nedeni var sayılabilir, ama tutuklama zorunlu değildir (m.100/3).
- Sadece adli para cezası gerektiren veya üst sınırı iki yılı aşmayan suçlarda (vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç) tutuklama yasaktır (m.100/4).
- Soruşturmada tutuklamaya savcının istemiyle sulh ceza hâkimi karar verir; itiraz süresi iki hafta, merci asliye ceza mahkemesi hâkimidir (m.101, 268).
- Tutukluluk soruşturmada en geç 30 günde bir incelenir; azami süreler ağır cezalık olmayan işlerde 1 yıl + 6 ay, ağır cezalık işlerde 2 yıl + toplam 3 yıl (bazı suçlarda 5 yıl) uzatmadır (m.102, 108).
- Adli kontrol tutuklama yerine veya tutuklama yasağı olan hâllerde uygulanır; 4 ayda bir incelenir, süreleri m.110/A’dadır ve ihlali tutuklama sebebidir (m.109–112).
- Konutu terk etmeme yükümlülüğünde her iki gün bir gün olarak mahsup edilir; 7499 sayılı Kanun’la bu tedbirden sonra beraat edenlere tazminat hakkı tanınmıştır (m.109/6, 141/1-l).