Arama ve Elkoyma

Arama, şüpheliyi yakalamak veya suç delillerini elde etmek amacıyla bir kişinin üstünün, eşyasının, konutunun, işyerinin ya da diğer yerlerinin araştırılmasıdır. Elkoyma ise ispat aracı olarak yararlı görülen ya da müsadereye konu olabilecek eşya ve malvarlığı değerlerinin, sahibinin rızası olmadan devlet zilyetliğine geçirilmesidir. Her iki tedbir de konut dokunulmazlığı, özel hayat ve mülkiyet hakkına doğrudan müdahale ettiğinden, kimin hangi koşulla karar verebileceği ve kararın hangi sürede hâkim denetimine sunulacağı sınavların ana eksenidir.

Adli arama ve önleme araması

CMK’da düzenlenen arama adli aramadır: işlenmiş bir suçla ilgili olarak şüpheliyi yakalamak veya delil elde etmek amacı taşır. Bundan farklı olarak, henüz işlenmemiş suçları önlemek ve tehlikeyi uzaklaştırmak için yapılan önleme araması idari nitelikte bir kolluk faaliyetidir ve Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu ile Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği’nde düzenlenir. Önleme araması sırasında bir suç delili bulunursa, bundan sonraki işlemler adli arama kurallarına tabi olur.

Aramanın koşulları

Şüpheli veya sanığın aranması

Aranacak kişi şüpheli veya sanık olduğunda yeterli olan şüphe derecesi makul şüphedir. Bu ifade 6526 sayılı Kanun’la (2014) “somut delillere dayalı kuvvetli şüphe” olarak değiştirilmiş, aynı yıl 6572 sayılı Kanun’la yeniden “makul şüphe”ye çevrilmiştir. Güncel metin “makul şüphe” ifadesini taşır.

Diğer kişilerin aranması

Şüphelinin yakalanması veya delillerin elde edilmesi için üçüncü kişilerin üstü, eşyası, konutu veya işyeri de aranabilir (CMK m.117/1). Ancak bu durumda arama, aranan kişinin veya delilin o yerde bulunduğunun kabulüne olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır (m.117/2). Şüphelinin bulunduğu yerler ile izlendiği sırada girdiği yerler için bu sınırlama geçerli değildir (m.117/3). Üçüncü kişi aranacaksa, aramaya başlamadan önce zilyede veya yerine çağrılan kişiye aramanın amacı hakkında bilgi verilir (m.120/2).

Gece araması

Gece vaktinin tanımı CMK’da değil TCK’dadır: güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat öncesine kadar devam eden zaman dilimi (TCK m.6/1-e). Gece yasağı yalnızca kapalı yerler içindir; kişinin üstünün veya açık alandaki aracının aranmasına uygulanmaz.

Arama kararı

Bu hükümden üç kademeli bir yetki düzeni çıkar:

Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan aramanın sonuçları derhâl başsavcılığa bildirilir (m.119/1). Arama kararında veya emrinde; aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi, yer veya eşya ve kararın geçerli olacağı süre açıkça gösterilir (m.119/2). Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır (m.119/3).

Aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi yoksa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip bir hısımı, birlikte oturan bir kişi veya komşusu hazır bulundurulur. Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz (CMK m.120). Arama sonunda, istem üzerine aramanın hangi hükme göre yapıldığını ve elkonulan eşyanın listesini gösteren bir belge, bir şey bulunamamışsa bunu belirten bir belge verilir (m.121/1). Arama sırasında bulunan belge ve kâğıtları inceleme yetkisi savcı ve hâkime aittir; kolluk bunları okuyamaz (m.122/1).

Askeri mahallerde arama, savcının nezaretinde askeri makamların katılımıyla adli kolluk görevlilerince yapılır (m.119/5).

Elkoyma

Eşyaya elkoyma

İspat aracı olarak yararlı görülen veya eşya ya da kazanç müsaderesine konu malvarlığı değerleri muhafaza altına alınır; bunları yanında bulunduran kişi rızasıyla teslim etmezse elkonulur (CMK m.123/1-2). Muhafaza altına alınan veya elkonulan değerlerin kıymeti tespit edilir (m.123/3). Bu eşyayı bulunduran kişi istem üzerine göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür; kaçınırsa disiplin hapsine ilişkin hükümler uygulanır. Ancak şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler hakkında bu yaptırım uygulanmaz (m.124).

Elkoyma yetkisi aramayla aynı kademeli yapıdadır: hâkim kararı, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri (CMK m.127/1).

Eşyasına elkonulan kişi hâkimden her zaman bu konuda karar verilmesini isteyebilir; elkoyma suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir (m.127/4-5).

Elkonulamayacak belgeler de vardır: şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kişiler (yakınlar ve meslek sırrı sahipleri) arasındaki mektup ve belgelere, bu kişilerin nezdinde bulundukça elkonulamaz (CMK m.126). Devlet sırrı niteliğindeki belgeler mahkemeye karşı gizli tutulamaz; ancak yalnızca hâkim veya heyetçe incelenir ve bu kural alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçlarda uygulanır (m.125).

Taşınmaz, hak ve alacaklara elkoyma

CMK m.128, şüpheli veya sanığa ait taşınmazlar, kara, deniz ve hava araçları, banka hesapları, hak ve alacaklar, kıymetli evrak, şirket ortaklık payları, kiralık kasa ve diğer malvarlığı değerlerine elkoymayı düzenler. Koşulları şunlardır:

• Suçun işlendiğine ve bu değerlerin suçtan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe;
• Suçun m.128/2’deki katalogda yer alması (ör. hırsızlık, yağma, dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma, uyuşturucu ticareti, zimmet, rüşvet, ihaleye fesat karıştırma, tefecilik);
• İlgili kurumlardan (BDDK, SPK, MASAK vb.) suçtan elde edilen değere ilişkin rapor alınması; rapor en geç üç ayda hazırlanır, özel sebeplerle iki ay uzatılabilir.

Bu madde kapsamında elkoymaya ve kayyım atanmasına yalnızca hâkim karar verebilir; savcının gecikmesinde sakınca yetkisi yoktur (m.128/9). Taşınmaza elkoyma tapu kütüğüne şerh verilerek, hesaba elkoyma bankaya teknik iletişim araçlarıyla derhâl bildirilerek icra edilir (m.128/3-5).

Bilişim suçlarında hesabın askıya alınması (m.128/A)

7571 sayılı Kanun’la (24/12/2025) eklenen CMK m.128/A, bilişim sistemlerinin kullanılması suretiyle nitelikli hırsızlık (TCK m.142/2-e), bilişim sistemleri, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması ya da failin kendini kamu görevlisi veya banka çalışanı gibi tanıtması suretiyle nitelikli dolandırıcılık (TCK m.158/1-f ve l) ve banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması (TCK m.245) suçlarında hızlı bir tedbir öngörür. Bu suçların işlendiği hususunda makul şüphe varsa banka, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısı, suçta kullanılan hesabı kırk sekiz saate kadar askıya alabilir. İşlem derhâl başsavcılığa ve hesap sahibine bildirilir; hesap sahibinin başvurusu üzerine savcı yirmi dört saat içinde karar verir. Askı süresi içinde hesaptaki suça konu menfaate hâkim kararıyla veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emriyle elkonulabilir; savcı elkoyması yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur, hâkim kırk sekiz saatte karar vermezse elkoyma kalkar. Bu elkoyma için m.128’deki rapor şartı aranmaz. Askıya alma kararı veren kuruluşlar bu karar nedeniyle hukuken sorumlu tutulmaz (m.128/A-6).

Postada elkoyma

Posta kuruluşlarındaki gönderilere hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı kararıyla elkonulabilir (CMK m.129/1). Kolluk, elkonulan zarf ve paketleri açamaz; bunlar mühürlenerek kararı veren hâkim veya savcıya teslim edilir (m.129/2). Tehlikeli maddeler (TCK m.174), uyuşturucu ticareti (TCK m.188), 6136 sayılı Kanun’un 12 ve 13. maddeleri ile 2863 sayılı Kanun’un 67 ve 68. maddelerindeki suçlarda ise zarf ve paketler savcının talimatıyla kolluk tarafından açılabilir (m.129/3).

Özel aramalar

Avukat bürosunda arama

Avukat büroları ancak mahkeme kararıyla, kararda belirtilen olayla ilgili olarak ve savcının denetiminde aranabilir; aramada baro başkanı veya onu temsil eden bir avukat hazır bulunur (CMK m.130/1). Elkonulacak şeyin avukat-müvekkil ilişkisine ait olduğu ileri sürülerek itiraz edilirse, o şey ayrı bir zarfa konup mühürlenir ve soruşturmada sulh ceza hâkiminden, kovuşturmada mahkemeden karar istenir. Hâkim meslek ilişkisine ait olduğunu saptarsa şey derhâl avukata iade edilir ve tutanaklar ortadan kaldırılır; kararlar yirmi dört saat içinde verilir (m.130/2).

Bilgisayar araması (m.134)

Bir suç dolayısıyla yapılan soruşturmada, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması hâlinde, hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı, şüphelinin kullandığı bilgisayar ve kütüklerde arama yapılmasına, kopya çıkarılmasına ve kayıtların metne dönüştürülmesine karar verir. Savcı kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur, hâkim yirmi dört saat içinde karar verir; aksi hâlde kopyalar derhâl imha edilir (CMK m.134/1). Şifre çözülemezse veya işlem uzun sürecekse cihazlara elkonulabilir; elkoymada bütün verilerin yedeği alınır ve bir kopyası şüpheliye veya vekiline verilir (m.134/2-4).

Resmî metnin dipnotuna göre Anayasa Mahkemesi 12/2/2026 tarihli ve E.2023/128, K.2026/36 sayılı kararıyla CMK m.134’ü iptal etmiş; iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından dokuz ay sonra, 25/2/2027 tarihinde yürürlüğe gireceğini belirtmiştir. Bu tarihe kadar madde yürürlükte kalır ve uygulanmaya devam eder.

Özet

• Adli arama işlenmiş bir suçla ilgilidir; önleme araması ise idari niteliktedir ve ayrı mevzuata tabidir.
• Şüphelinin aranması için makul şüphe yeterlidir; üçüncü kişilerin aranması, aranan kişi veya delilin orada bulunduğunu gösteren olayların varlığına bağlıdır (CMK m.116–117).
• Konut, işyeri ve kapalı yerlerde gece arama yapılamaz; suçüstü, gecikmesinde sakınca ve kaçanların yakalanması istisnadır (m.118).
• Arama kararı: hâkim; gecikmesinde sakınca varsa savcı; savcıya ulaşılamazsa kolluk amiri. Konut ve işyerinde kolluk amiri yetkisi yoktur (m.119/1).
• Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma 24 saatte hâkim onayına sunulur; hâkim 48 saatte karar vermezse elkoyma kalkar (m.127/3).
• Taşınmaz, hesap ve şirket paylarına elkoymaya yalnızca hâkim karar verir; kuvvetli şüphe, katalog suç ve rapor gerekir (m.128).
• Bilişim aracılığıyla işlenen belirli suçlarda hesap 48 saate kadar askıya alınabilir (m.128/A, 7571 sayılı Kanun).
• Avukat bürosu ancak mahkeme kararıyla, savcı denetiminde ve baro temsilcisi huzurunda aranır (m.130); m.134’ün iptali 25/2/2027’de yürürlüğe girecektir.