Olağan kanun yolları kesinleşmemiş kararlara karşı işler. Olağanüstü kanun yolları ise kural olarak kesinleşmiş karar ve hükümlerdeki ağır hukuka aykırılıkları veya maddi hataları gidermeye yöneliktir. CMK’nın “Olağanüstü Kanun Yolları” kısmında üç kurum düzenlenmiştir: Cumhuriyet başsavcılarının itiraz yetkisi (m.308 ve 308/A), kanun yararına bozma (m.309-310) ve yargılamanın yenilenmesi (m.311-323). Bu yollar, hukuk güvenliği ile maddi gerçek arasındaki dengeyi kurar; bu nedenle başvuru sebepleri ve başvurabilecek kişiler sınırlı tutulmuştur.
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itiraz yetkisi
M.308/1, 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve aynı Kanunla maddeye dördüncü fıkra eklenmiştir (yürürlük 31/7/2026).
Hükmün unsurları şöyle sıralanabilir:
- Konu: Yargıtay ceza dairelerinin yargı yeri belirlenmesi ve görevsizlik kararları dışındaki tüm kararları.
- İtiraz eden: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı; re’sen veya istem üzerine.
- Süre: Dosyanın kendisine teslim edildiği tarihten itibaren üç ay; sanık lehine itirazda süre yoktur.
- Usul: İtiraz üzerine dosya önce kararına itiraz edilen daireye gönderilir. Daire itirazı mümkün olan en kısa sürede inceler; yerinde görürse kararını düzeltir, görmezse dosyayı Ceza Genel Kuruluna gönderir (m.308/2-3).
Yeni f.4 ile Başsavcılıktan itiraz isteminde bulunabilecek kişiler kanunda açıkça sayılmıştır. Bu kişiler doğrudan Ceza Genel Kuruluna başvuramaz; yalnız Başsavcıdan itiraz yetkisini kullanmasını isteyebilir. Yetkinin kullanılıp kullanılmayacağı Başsavcının değerlendirmesine bağlıdır.
Bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığının itiraz yetkisi
BAM ceza dairelerinin kesin nitelikteki kararlarına karşı BAM Cumhuriyet başsavcılığı, re’sen veya istem üzerine, kararın kendisine verildiği tarihten itibaren bir ay içinde kararı veren daireye itiraz edebilir; sanık lehine itirazda süre aranmaz (m.308/A-1). Sanık aleyhine itiraz için kararı etkileyecek nitelikte esaslı bir hata bulunması zorunludur; bu itiraz sanık veya müdafiine tebliğ edilir ve ilgililer iki hafta içinde yazılı cevap verebilir.
Daire itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; görmezse dosyayı ceza daireleri başkanlar kuruluna gönderir. Kurulun kararları kesindir. Dörtten fazla ceza dairesi olan BAM’larda bu inceleme, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca daire başkanları arasından belirlenen dört üyeli başkanlar kurulu tarafından yapılır.
Resmî metindeki dipnota göre bu fıkranın birinci cümlesi, Anayasa Mahkemesinin 26/1/2022 tarihli ve E.2021/48, K.2022/7 sayılı kararıyla “sanığın aleyhine itirazlar” yönünden iptal edilmiş; ardından 7445 sayılı Kanunla cümle yeniden düzenlenerek sanık aleyhine itiraz “esaslı hata” şartına bağlanmıştır.
| Ölçüt | Yargıtay C. Başsavcısının itirazı (m.308) | BAM C. başsavcılığının itirazı (m.308/A) |
|---|---|---|
| Konu | Yargıtay ceza dairesi kararları (yargı yeri belirleme ve görevsizlik hariç) | BAM ceza dairelerinin kesin kararları |
| Süre | Dosyanın teslim tarihinden itibaren üç ay | Kararın verildiği tarihten itibaren bir ay |
| Lehe itiraz | Süre aranmaz | Süre aranmaz |
| Son merci | Yargıtay Ceza Genel Kurulu | Ceza daireleri başkanlar kurulu |
Kanun yararına bozma
Kanun yararına bozma, istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeksizin kesinleşen karar ve hükümlerdeki hukuka aykırılıkları gidermeye yöneliktir.
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı bu nedenleri aynen yazarak bozma istemini Yargıtayın ilgili ceza dairesine verir; daire nedenleri yerinde görürse karar veya hükmü kanun yararına bozar (m.309/2-3). Kanun yararına bozmanın sonuçları bozmanın neye ilişkin olduğuna göre değişir (m.309/4):
| Bent | Bozulan karar | Sonuç |
|---|---|---|
| a | Davanın esasını çözmeyen karar | Kararı veren hâkim veya mahkeme gerekli inceleme sonucunda yeniden karar verir |
| b | Mahkûmiyetin esası çözmeyen yönü veya savunma hakkını kaldıran ya da kısıtlayan usul işlemi | Yeniden yargılama yapılır; yeni hüküm önceki cezadan ağır olamaz |
| c | Esası çözen, mahkûmiyet dışındaki hükümler (ör. beraat) | Aleyhe sonuç doğurmaz ve yeniden yargılama gerektirmez |
| d | Cezanın kaldırılmasını veya daha hafif ceza verilmesini gerektiren hâl | Yargıtay ceza dairesi doğrudan hükmeder |
Kanun yararına bozma kararına karşı direnilemez (m.309/5). Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı bu yetkiyi yalnız m.309/4-d’deki hâller için ve re’sen kullanabilir; Adalet Bakanlığı başvurmuşsa artık Başsavcı bu yetkiyi kullanamaz (m.310).
Yargılamanın yenilenmesi
Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir hükümle sonuçlanmış davanın maddi hatalar nedeniyle yeniden görülmesini sağlar. Hükümlü lehine ve sanık ya da hükümlü aleyhine olmak üzere iki türü vardır.
Hükümlü lehine yenileme sebepleri
M.311/1’de sayılan sebepler şunlardır:
- Duruşmada kullanılan ve hükmü etkileyen bir belgenin sahteliğinin anlaşılması (a),
- Yeminli tanık veya bilirkişinin hükümlü aleyhine kasıt veya ihmalle gerçek dışı tanıklık etmesi veya oy vermesi (b),
- Hükme katılan hâkimin, hükümlünün neden olduğu kusur dışında, aleyhine ceza kovuşturması veya mahkûmiyet gerektirecek görev kusuru (c),
- Ceza hükmünün dayandığı hukuk mahkemesi hükmünün kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kalkması (d),
- Yeni olay veya yeni delillerin, beraati veya daha hafif ceza içeren kanun hükmünün uygulanmasını gerektirecek nitelikte olması (e),
- Hükmün AİHS veya protokollerinin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi ya da başvurunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyonla düşmesi (f).
AİHM kararına dayalı yenileme, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde istenebilir (m.311/1-f).
Sanık veya hükümlü aleyhine yenileme sebepleri
Aleyhe yenileme daha dar tutulmuştur (m.314/1):
- Sanık veya hükümlü lehine ileri sürülen ve hükme etkili olan bir belgenin sahteliğinin anlaşılması,
- Hükme katılan hâkimin sanık veya hükümlü lehine, ceza kovuşturması veya mahkûmiyet gerektirecek nitelikte görev kusuru,
- Beraat eden sanığın sonradan suçla ilgili olarak hâkim önünde güvenilebilir nitelikte ikrarda bulunması.
Sınırlar ve usul
- Kanunun aynı maddesindeki sınırlar içinde yalnız cezanın değiştirilmesi amacıyla yenileme istenemez; hatayı giderecek başka bir yol varsa yenilemeye gidilemez (m.315).
- Hükmün infaz edilmiş olması veya hükümlünün ölümü yenilemeye engel değildir. Ölenin eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri, bunlar yoksa Adalet Bakanı yenileme isteyebilir (m.313).
- Yenileme istemi infazı kendiliğinden durdurmaz; mahkeme infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir (m.312).
- Bir suç iddiasına dayanan istem, kural olarak bu fiilden kesinleşmiş mahkûmiyet bulunmasına bağlıdır; bu kural yeni olay ve delil sebebinde uygulanmaz (m.316).
İstem, hükmü veren mahkemeye sunulur; bu mahkeme istemin kabule değer olup olmadığına duruşmasız karar verir (m.318). Yargıtayın m.303 uyarınca doğrudan hüküm kurduğu hâllerde de hükmü vermiş olan mahkemeye başvurulur (m.318/2). Kabule değer görülmezse istem reddedilir; görülürse savcı ve ilgili tarafa iki hafta içinde diyeceklerini bildirmek üzere tebliğ edilir ve bu kararlara itiraz edilebilir (m.319). Deliller toplandıktan sonra iddialar yeterince doğrulanmazsa istem esassız olduğundan duruşmasız reddedilir; aksi hâlde yargılamanın yenilenmesine ve duruşma açılmasına karar verilir (m.321).
Hükümlü ölmüşse mahkeme duruşma yapmaksızın gerekli delilleri toplayıp beraate veya istemin reddine karar verir; diğer hâllerde de yeterli delil varsa savcının uygun görüşüyle duruşmasız beraat kararı verilebilir (m.322). Yeniden duruşma sonunda mahkeme önceki hükmü onaylar veya iptal ederek yeniden hüküm kurar; lehe yenilemede yeni hüküm önceki cezadan ağır olamaz (m.323/1-2). Yenileme sonunda beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilirse, önceki mahkûmiyetin infazından doğan zararlar m.141-144 hükümlerine göre tazmin edilir (m.323/3).
Özet
- Olağanüstü kanun yolları kesinleşmiş kararlara karşıdır: Başsavcıların itirazı, kanun yararına bozma ve yargılamanın yenilenmesi.
- 7589 sayılı Kanunla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itiraz süresi dosyanın teslim tarihinden itibaren üç ay olarak düzenlenmiş; itiraz isteminde bulunabilecekler m.308/4’te sayılmıştır.
- BAM Cumhuriyet başsavcılığı kesin BAM kararlarına bir ay içinde itiraz eder; aleyhe itiraz esaslı hata şartına bağlıdır (m.308/A).
- Kanun yararına bozma, istinaf veya temyizden geçmeden kesinleşen kararlar için Adalet Bakanlığının istemiyle işler; beraat gibi mahkûmiyet dışı esas kararlarda aleyhe sonuç doğurmaz (m.309).
- Lehe yenileme sebepleri m.311’de, aleyhe yenileme sebepleri m.314’te sınırlı olarak sayılmıştır; yeni delil yalnız lehe yenileme sebebidir.
- AİHM ihlal kararına dayalı yenileme bir yıl içinde istenir; istem hükmü veren mahkemeye yapılır (m.311/1-f, 318).
- Lehe yenilemede yeni hüküm önceki cezadan ağır olamaz (m.323/2).