Ceza muhakemesinde olağan kanun yolları, henüz kesinleşmemiş karar ve hükümlerin üst bir merci tarafından denetlenmesini sağlar. CMK üç olağan yol öngörür: hâkim kararları ve kanunda gösterilen mahkeme kararları için itiraz, ilk derece mahkemesi hükümleri için istinaf ve bölge adliye mahkemesi (BAM) hükümleri için temyiz. İstinaf hem maddi vakıa hem hukuki denetim yapan ikinci bir derece; temyiz ise yalnız hukuki denetim yapan üçüncü derecedir. 7499 sayılı Kanunla istinaf ve temyiz süreleri iki haftaya çıkarılmış ve sürenin başlangıcı gerekçeli hükmün tebliğine bağlanmıştır.
Kanun yollarına ilişkin genel hükümler
Hâkim ve mahkeme kararlarına karşı Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık, katılan ile katılma isteği karara bağlanmamış, reddedilmiş veya katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görmüş bulunanlar için kanun yolları açıktır (CMK m.260/1). Savcı sanık lehine de kanun yoluna başvurabilir (m.260/3).
- Avukat, müvekkilinin açık arzusuna aykırı olmamak koşuluyla kanun yoluna başvurabilir (m.261).
- Şüpheli veya sanığın yasal temsilcisi ve eşi, ona açık kanun yollarına süresi içinde kendiliklerinden başvurabilir (m.262).
- Tutuklu, zabıt kâtibine veya ceza infaz kurumu müdürüne beyanda bulunarak ya da dilekçe vererek başvurabilir; işlem yapıldığında süre kesilmiş sayılır (m.263).
- Kanun yolunun veya merciin belirlenmesinde yanılma başvuranın haklarını ortadan kaldırmaz (m.264/1).
- Savcının sanık aleyhine başvurduğu karar sanık lehine de bozulabilir veya değiştirilebilir (m.265).
- Başvurudan vazgeçme, merci karar verinceye kadar geçerlidir; savcının sanık lehine yaptığı başvurudan sanığın rızası olmadan vazgeçilemez. Müdafi veya vekilin vazgeçebilmesi için vekâletnamede özel yetki gerekir (m.266).
İtiraz
Hâkim kararlarına ve kanunun gösterdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (m.267). Kanunda ayrıca hüküm yoksa itiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanla yapılır (m.268/1). Kararı veren merci itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; görmezse en çok üç gün içinde inceleme merciine gönderir (m.268/2). İtiraz, kararın yerine getirilmesini kendiliğinden durdurmaz (m.269/1). Kural olarak duruşma yapılmaksızın karar verilir ve merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ancak ilk kez merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (m.271).
İstinaf
İstinafa tabi kararlar
Hükümden önce verilip hükme esas teşkil eden veya başka kanun yolu öngörülmemiş mahkeme kararlarına karşı da hükümle birlikte istinafa gidilebilir (m.272/2).
İstinafa kapalı hükümler
M.272/3’e göre şu hükümler aleyhine istinaf yoluna başvurulamaz:
| Bent | Kesin hüküm |
|---|---|
| a | Hapis cezasından çevrilenler hariç, sonuç olarak belirlenen on beş bin Türk lirası dahil adli para cezasına mahkûmiyet |
| b | Üst sınırı beş yüz günü geçmeyen adli para cezasını gerektiren suçlardan beraat |
| c | Kanunlarda kesin olduğu yazılı hükümler |
Bu suretle verilen hükümler tekerrüre esas olmaz (m.272/3 son cümle).
Süre, şekil ve etki
Ağır ceza mahkemelerindeki Cumhuriyet savcıları, yargı çevrelerindeki asliye ceza mahkemelerinin hükümlerine karşı, kararın başsavcılığa geliş tarihinden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurabilir (m.273/3). Sanık, katılan ve katılma hakkı bulunanların dilekçesinde başvuru nedenlerinin gösterilmemesi incelemeye engel olmaz (m.273/4); savcı ise nedenlerini gerekçeleriyle açıkça göstermek zorundadır (m.273/5).
Süresinde yapılan istinaf başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller (m.275/1). Süre geçmişse, hüküm istinafa kapalıysa veya başvuranın hakkı yoksa hükmü veren mahkeme dilekçeyi reddeder; ilgili iki hafta içinde BAM’dan bu konuda karar isteyebilir (m.276).
Bölge adliye mahkemesinin kararları
Dosya üzerinde yapılan ön incelemede BAM, yetkisizse dosyayı yetkili BAM’a gönderir; başvuru süresinde değilse, karar istinafa elverişli değilse veya başvuranın hakkı yoksa başvuruyu reddeder; bu kararlar itiraza tabidir (m.279). Esasa ilişkin incelemede verilebilecek kararlar m.280/1’de sayılmıştır:
| Karar | Hâl |
|---|---|
| Esastan ret | Usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılık, delil veya işlem eksikliği yok, ispat değerlendirmesi yerinde |
| Düzelterek esastan ret | M.303/1’deki (a), (c)-(h) hâlleri; savcının başvurusuna uygun en alt ceza; şahsi sebeplere bağlı daha az ceza veya CVYO; araştırma gerektirmeyen davanın reddi veya güvenlik tedbiri düzeltmesi |
| Bozma ve ilk derece mahkemesine gönderme | M.289’daki hukuka kesin aykırılıklar; soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmemesi, önödeme veya uzlaştırmanın uygulanmaması, birleştirme zorunluluğu |
| Yeniden duruşma | Diğer hâller: BAM davayı yeniden görür ve sonunda ya başvuruyu esastan reddeder ya da hükmü kaldırarak yeniden hüküm kurar (m.280/1-g, 280/2) |
BAM kararının sanık lehine olması hâlinde bu hususlar istinaf istemeyen diğer sanıklara da uygulanabiliyorsa onlar da yararlanır (m.280/3).
BAM karar ve hükümlerine karşı direnilemez; itiraz ve temyize ilişkin hükümler saklıdır (m.284).
Temyiz
Temyiz edilebilen ve edilemeyen kararlar
BAM ceza dairelerinin bozma dışındaki hükümleri temyiz edilebilir (m.286/1). M.286/2 ise önemli istisnalar getirir; başlıcaları şunlardır:
- İlk derece mahkemesinin verdiği beş yıl veya daha az hapis cezaları ile miktarı ne olursa olsun adli para cezalarına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar (a),
- İlk derecenin verdiği beş yıl veya daha az hapis cezalarını artırmayan BAM kararları (b),
- Hapisten çevrilen seçenek yaptırımlara ilişkin kararlar (c),
- İlk derece görevine giren ve üst sınırı iki yıla kadar (iki yıl dahil) hapis cezasını gerektiren suçlara ilişkin BAM kararları; ilk defa BAM’ca verilen ve m.272/3 kapsamı dışında kalan mahkûmiyetler hariç (d),
- Yalnız adli para cezasını gerektiren suçlara ilişkin kararlar (e),
- On yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasını gerektiren suçlardan verilen beraat kararlarına karşı istinafın esastan reddi (g),
- Düşme, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbirine ilişkin kararlar (h).
Bu sınırlar içinde kalsa bile m.286/3’te sayılan suçlar (ör. TCK m.125/3 hakaret, m.214 suç işlemeye tahrik, m.299 Cumhurbaşkanına hakaret, m.314 silahlı örgüt, TMK m.6/2, 6/4 ve 7/2’deki suçlar) nedeniyle verilen BAM kararları temyiz edilebilir.
Temyiz nedeni ve hukuka kesin aykırılıklar
Temyiz, ancak hükmün hukuka aykırı olması nedenine dayanır; bir hukuk kuralının uygulanmaması veya yanlış uygulanması hukuka aykırılıktır (m.288). Temyiz eden, hükmün neden bozulmasını istediğini başvurusunda göstermek zorundadır ve temyiz sebebi yalnız hükmün hukuki yönüne ilişkin olabilir (m.294). Savcı, temyizin sanık yararına mı aleyhine mi olduğunu dilekçesinde açıkça belirtir (m.294/1).
M.289/1’e göre şu hâllerde, dilekçede gösterilmemiş olsa da hukuka kesin aykırılık var sayılır:
| Bent | Hâl |
|---|---|
| a | Mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmemesi |
| b | Kanunen yasaklı hâkimin hükme katılması |
| c | Ret istemi kabul edilen veya kanuna aykırı reddedilen hâkimin hükme katılması |
| d | Mahkemenin kanuna aykırı olarak kendini görevli veya yetkili görmesi |
| e | Savcı veya kanunen hazır bulunması gereken kişilerin yokluğunda duruşma |
| f | Duruşmalı hükümde açıklık kuralının ihlali |
| g | Hükmün m.230’a göre gerekçe içermemesi |
| h | Önemli hususlarda savunma hakkının mahkeme kararıyla sınırlandırılması |
| i | Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması |
Sanığın yararına olan kurallara aykırılık, sanık aleyhine bozdurmak için savcıya hak vermez (m.290).
Süre ve inceleme
Temyiz istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğinden itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye dilekçe veya zabıt kâtibine beyanla yapılır (m.291/1). Süresinde yapılan başvuru hükmün kesinleşmesini engeller (m.293/1). Yargıtay; süresinde başvurulmamışsa, hüküm temyiz edilemezse, temyiz edenin hakkı yoksa veya dilekçe temyiz sebeplerini içermiyorsa temyiz istemini reddeder (m.298). On yıl veya daha fazla hapis cezasına ilişkin hükümlerde Yargıtay uygun görürse duruşmalı inceleme yapabilir; tutuklu sanık duruşmaya katılma isteminde bulunamaz (m.299).
Yargıtay hükmü hukuka uygun bulursa temyiz istemini esastan reddeder; hükmü etkileyecek hukuka aykırılık varsa bozar (m.302). M.303’teki hâllerde (ör. araştırma gerektirmeden beraat veya düşme, yalnız madde numarasının yanlış yazılması, maddi hata, TCK m.61 sırasının gözetilmemesi, yargılama gideri ve avukatlık ücreti hataları) davanın esasına hükmedebilir veya hukuka aykırılığı düzeltebilir.
Bozmadan sonra
Bozma üzerine davaya yeniden bakan mahkeme ilgililere bozmaya karşı diyeceklerini sorar (m.307/1). Bozmaya uyulması hâlinde ilk derece mahkemesinin vereceği karara karşı, istinaf veya temyiz sınırlarına bakılmaksızın yalnız temyiz yoluna başvurulabilir (m.307/3).
Direnme kararları, kararına direnilen daireye gönderilir; daire direnmeyi yerinde görürse kararını düzeltir, görmezse dosyayı Yargıtay Ceza Genel Kuruluna gönderir. Ceza Genel Kurulu kararlarına karşı direnilemez (m.307/4). Hüküm yalnız sanık tarafından veya onun lehine savcı ya da m.262’deki kişilerce temyiz edilmişse yeni hüküm önceki cezadan ağır olamaz (m.307/5). Sanık lehine bozma, temyize başvurmayan diğer sanıklara da uygulanabiliyorsa onlar da yararlanır (m.306).
| Ölçüt | İstinaf | Temyiz |
|---|---|---|
| Konu | İlk derece mahkemesi hükümleri | BAM’ın bozma dışındaki hükümleri |
| Denetim | Maddi vakıa ve hukuki denetim | Yalnız hukuki denetim |
| Süre | Gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki hafta | Gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki hafta |
| Gerekçe zorunluluğu | Sanık ve katılan bakımından zorunlu değil | Bozma nedenlerinin gösterilmesi zorunlu |
| Direnme | BAM kararına direnilemez | Yargıtay bozmasına direnilebilir |
Özet
- Olağan kanun yolları itiraz, istinaf ve temyizdir; itiraz süresi kural olarak iki haftadır ve itiraz infazı durdurmaz (CMK m.268-269).
- İlk derece hükümleri istinafa tabidir; on beş yıl ve üzeri hapis cezalı hükümler BAM’ca re’sen incelenir (m.272/1).
- On beş bin Türk lirası dahil adli para cezaları, beş yüz günü geçmeyen adli para cezalı suçlardan beraat ve kesin olduğu yazılı hükümler istinafa kapalıdır ve tekerrüre esas olmaz (m.272/3).
- İstinaf ve temyiz süresi gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır (m.273/1, 291/1).
- Yalnız sanık lehine başvuruda aleyhe değiştirme yasağı vardır (m.283, 307/5).
- Beş yıl veya daha az hapis cezasına ilişkin istinafın esastan reddi kararları kural olarak temyiz edilemez (m.286/2-a).
- Hukuka kesin aykırılık hâlleri m.289’da sayılmıştır; temyizde bozma nedeni gösterilmelidir (m.294).
- BAM kararına direnilemez; Yargıtay bozmasına direnilebilir (m.284, 307/4).