Uzlaştırma, Seri Muhakeme ve Basit Yargılama

Ceza muhakemesinin klasik yolu iddianame, duruşma ve hükümdür. Ancak hafif ve orta ağırlıktaki suçlarda bu yolun her dosyada eksiksiz işletilmesi hem yargının iş yükünü artırır hem de mağdurun zararının hızla giderilmesini geciktirir. CMK bu nedenle üç alternatif mekanizma öngörür: tarafların anlaşmasına dayanan uzlaştırma (m.253-255), şüphelinin kabulüne dayanan seri muhakeme (m.250) ve duruşmasız yürüyen basit yargılama (m.251-252). Uzlaştırma hükümleri 2024-2026 arasında birkaç kez değiştirilmiştir; bu notta güncel metin esas alınmıştır.

Uzlaştırma

Kapsam

M.253/1’e göre şu suçlarda şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören gerçek ya da özel hukuk tüzel kişisinin uzlaştırılması girişiminde bulunulur:

• (a) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar,
• (b) Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın TCK’daki şu suçlar: kasten yaralama (m.86, üçüncü fıkra hariç; m.88), taksirle yaralama (m.89), tehdit (m.106/1), konut dokunulmazlığının ihlali (m.116), iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (m.117/1; m.119/1-c), hırsızlık (m.141), güveni kötüye kullanma (m.155, üçüncü fıkra hariç), dolandırıcılık (m.157), suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (m.165), çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m.234), ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrının açıklanması (m.239, dördüncü fıkra hariç),
• (c) Mağdur veya suçtan zarar gören gerçek ya da özel hukuk tüzel kişisi olmak koşuluyla, adli süreçteki çocuklar bakımından ayrıca üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar.

Son değişiklikler şunlardır: 24/12/2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanunla güveni kötüye kullanmada üçüncü fıkra kapsam dışına çıkarılmıştır. 8/8/2026 tarihli ve 7593 sayılı Kanunla (c) bendindeki “suça sürüklenen” ibaresi “adli süreçteki” olarak değiştirilmiştir.

Şikâyete bağlı suçlar dışında, diğer kanunlardaki suçlar için uzlaştırmaya gidilebilmesi kanunda açık hüküm bulunmasına bağlıdır (m.253/2).

Uzlaştırmanın uygulanmadığı hâller

7571 sayılı Kanunla hakaret suçunun tamamı (m.125) uzlaştırma dışına çıkarılmıştır. Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışındaki bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Ancak yine 7571 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre, önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırma kapsamındaki bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse, uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır (m.253/3).

Usul

• Suçun uzlaşmaya tabi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunması hâlinde dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir; büronun görevlendirdiği uzlaştırmacı taraflara teklifte bulunur (m.253/4). Yeterli şüphe yoksa uzlaştırmaya değil kovuşturmaya yer olmadığı kararına gidilir.
• Teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır (m.253/4).
• Adreste bulunmama, yurt dışında olma veya başka bir nedenle taraflara ulaşılamazsa uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır (m.253/6).
• Birden fazla mağdur varsa hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir (m.253/7).
• Uzlaştırmacı işlemleri belgelerin kendisine verilmesinden itibaren en geç otuz gün içinde sonuçlandırır; büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir (m.253/12).
• Müzakereler gizlidir; müzakereye katılmaktan imtina eden taraf uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır (m.253/13).
• Teklif reddedilmiş olsa bile taraflar en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar uzlaştıklarını gösteren belgeyle savcıya başvurabilir (m.253/16).
• Uzlaştırma sonuçsuz kalırsa tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez (m.253/18).
• İlk teklif tarihinden uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ile kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez (m.253/21).

Sonuçları

Uzlaşma sonucunda şüpheli edimini def’aten yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edim ileri tarihe bırakılmış, takside bağlanmış veya süreklilik arz ediyorsa, m.171’deki şartlar aranmaksızın kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir; erteleme süresince zamanaşımı işlemez ve edim yerine getirilmezse kamu davası açılır (m.253/19).

Tazminat davası yönünden metnin geçirdiği değişiklik önemlidir. Resmî metindeki dipnota göre “Uzlaşmanın sağlanması halinde, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz” ibaresi, Anayasa Mahkemesinin 26/7/2023 tarihli ve E.2023/43, K.2023/141 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Ardından 7531 sayılı Kanunla bu kural istisnalı biçimde yeniden düzenlenmiştir:

Şüpheli edimini yerine getirmezse uzlaşma raporu veya belgesi İİK m.38’deki ilam niteliğindeki belgelerden sayılır (m.253/19). Uzlaştırma müzakerelerinde yapılan açıklamalar hiçbir soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz (m.253/20). Uzlaşma gerçekleşirse uzlaştırma giderleri Devlet Hazinesince karşılanır (m.253/22).

Kovuşturma evresinde uzlaştırma

Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir (m.254/1). Uzlaşma gerçekleşir ve sanık edimini def’aten yerine getirirse davanın düşmesine; edim ileri tarihe bırakılmış, takside bağlanmış veya sürekli ise durma kararı verilir. Durma süresince zamanaşımı işlemez; uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse yargılamaya kaldığı yerden devam edilir (m.254/2). İddianamede uzlaştırmanın atlandığı soruşturma dosyasından açıkça anlaşılıyorsa iddianame zaten iade sebebidir (m.174/1-c).

Birden çok failin bulunduğu suçlarda, aralarında iştirak olsun ya da olmasın, yalnız uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır (m.255).

Seri muhakeme usulü

Kapsam ve şartlar

Soruşturma sonunda kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmezse, m.250/1’de tek tek sayılan suçlarda seri muhakeme usulü uygulanır. Bunlar arasında TCK’daki hakkı olmayan yere tecavüz (m.154/2-3), genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması (m.170/1 ve 3), trafik güvenliğini tehlikeye sokma (m.179/2-3), gürültüye neden olma (m.183), parada sahtecilik (m.197/2-3), mühür bozma (m.203), resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan (m.206), kumar için yer ve imkân sağlama (m.228/1) ve başkasına ait kimlik bilgilerinin kullanılması (m.268) ile 6136, 6831, 1072 ve 1163 sayılı kanunlardaki belirli suçlar yer alır.

Savcı, TCK m.61/1’i gözeterek belirlediği temel cezadan (ve varsa zincirleme suç artırımından sonra bulunan cezadan) yarı oranında indirim yapar (m.250/4). Sonuç hapis cezası koşulları varsa seçenek yaptırıma çevrilebilir veya ertelenebilir (m.250/5); savcı ayrıca m.231’i kıyasen uygulayabilir (m.250/6).

Mahkeme aşaması

Savcı uygulamayı yazılı olarak görevli mahkemeden talep eder (m.250/8). Mahkeme şüpheliyi müdafii huzurunda dinler. Şartlar gerçekleşmiş, eylem kapsamda ve dosyadaki delillere göre mahkûmiyet gerekiyorsa, talep yazısındaki yaptırımdan daha ağır olmamak üzere hüküm kurar; aksi hâlde talebi reddederek dosyayı başsavcılığa gönderir. Mazeretsiz olarak gelmeyen şüpheli bu usulden vazgeçmiş sayılır (m.250/9). Kurulan hükme itiraz edilebilir ve itiraz mercii yalnız üçüncü ve dokuzuncu fıkralardaki şartlar yönünden inceleme yapar (m.250/14).

Uygulanmadığı hâller

• Usul tamamlanamazsa şüphelinin kabul beyanı ve ilgili belgeler sonraki işlemlerde delil olarak kullanılamaz (m.250/10).
• İştirak hâlinde şüphelilerden biri kabul etmezse; kapsamdaki suç kapsam dışı bir suçla birlikte işlenmişse uygulanmaz (m.250/11).
• Yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde uygulanmaz (m.250/12). Bu fıkradaki “sağır ve dilsizlik” ibaresi, Anayasa Mahkemesinin 5/11/2024 tarihli ve E.2024/66, K.2024/188 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
• Resmî mercilere bildirilen adreste bulunmama veya yurt dışında olma hâlinde uygulanmaz (m.250/13). Bu fıkradaki “ya da başka bir nedenle şüpheliye ulaşılamaması” ibaresi, Anayasa Mahkemesinin 10/9/2025 tarihli ve E.2025/51, K.2025/184 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.

Basit yargılama usulü

Kapsam ve işleyiş

Asliye ceza mahkemesi, iddianamenin kabulünden sonra, adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda basit yargılama usulünün uygulanmasına karar verebilir. M.175/2 uyarınca duruşma günü belirlendikten sonra bu usul uygulanamaz (m.251/1).

İddianame sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilerek beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı bildirmeleri istenir; tebligatta duruşmasız hüküm verilebileceği belirtilir (m.251/2). Süre dolduktan sonra mahkeme duruşma yapmaksızın ve savcının görüşünü almaksızın m.223’teki kararlardan birini verir; mahkûmiyette sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir (m.251/3). Koşulları varsa kısa süreli hapis seçenek yaptırıma çevrilebilir, ertelenebilir veya sanığın yazılı olarak karşı çıkmaması kaydıyla HAGB’ye karar verilebilir (m.251/4). Mahkeme gerekli görürse hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açarak genel hükümlere dönebilir (m.251/6).

Basit yargılama; yaş küçüklüğü, akıl hastalığı hâlleri ile izne veya talebe bağlı suçlarda (m.251/7) ve kapsamdaki suçun kapsam dışı bir suçla birlikte işlenmesi hâlinde (m.251/8) uygulanmaz.

İtiraz

Basit yargılamada verilen hükümlere karşı itiraz edilebilir; süresinde itiraz edilmeyen hüküm kesinleşir (m.252/1). İtiraz üzerine dosya, birden fazla asliye ceza mahkemesi varsa tevzi kriterlerine göre belirlenen başka bir asliye ceza mahkemesine gönderilir ve bu mahkeme duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam eder; taraflar gelmese de duruşma yapılır. Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilirse itiraz edilmemiş sayılır (m.252/2).

Bu mahkeme basit yargılamada verilen hükümle bağlı değildir; ancak itirazı sanık dışındaki kişiler yapmışsa dörtte bir indirim yine uygulanır (m.252/3). Yeni hükme karşı genel hükümlere göre kanun yoluna gidilebilir (m.252/5).

Özet

• Uzlaştırma; şikâyete bağlı suçlar, m.253/1-b’de sayılan TCK suçları ve adli süreçteki çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen suçlarda uygulanır.
• Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakaret (m.125) uzlaştırma dışıdır; güveni kötüye kullanmanın üçüncü fıkrası da kapsam dışıdır (7571 sayılı Kanun).
• Uzlaştırma teklifi yedi gün içinde cevaplanmazsa reddedilmiş sayılır; uzlaştırma süresi otuz gündür ve yirmişer günle en fazla iki kez uzatılabilir.
• Def’aten ifa hâlinde soruşturmada KYOK, kovuşturmada düşme; ileri tarihli veya taksitli ifada soruşturmada KDAE, kovuşturmada durma kararı verilir.
• Uzlaşmadan sonra, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar hariç tazminat davası açılamaz.
• Seri muhakeme savcının teklifi ve şüphelinin müdafi huzurunda kabulüyle uygulanır; yarı oranında indirim yapılır; mahkeme talepteki yaptırımdan ağır hüküm kuramaz.
• Basit yargılama asliye ceza mahkemesinde duruşmasız işler; dörtte bir indirim yapılır; itiraz üzerine başka bir asliye ceza mahkemesi duruşma açarak genel hükümlere göre yargılar.