Bir ceza davasının hangi tür mahkemede görüleceği görev, hangi yerdeki mahkemede görüleceği ise yetki sorunudur. Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir ve kovuşturmanın her aşamasında re’sen gözetilir; yetki kuralları ise belirli bir aşamadan sonra ileri sürülemez. Bu farkın sonuçları (işlemlerin geçerliliği, süreler, itiraz) sınavlarda en çok sorulan noktalardır.
Görev
Görevin kaynağı ve ceza mahkemeleri
CMK m.3’e göre mahkemelerin görevleri kanunla belirlenir. Genel görev kuralları 5235 sayılı Kanun’dadır. Bu kanuna göre genel ceza mahkemeleri asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleridir; özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemeleri (örneğin çocuk mahkemeleri) de vardır (5235 s.K. m.8). Asliye ceza mahkemesi tek hâkimli, ağır ceza mahkemesi bir başkan ve iki üyeyle toplanan toplu mahkemedir (m.9).
Sulh ceza hâkimliği ise bir yargılama mahkemesi değildir. 2014’te sulh ceza mahkemeleri kaldırılmış; sulh ceza hâkimliği, soruşturmada hâkim tarafından verilmesi gereken kararları (tutuklama, arama, elkoyma gibi) almak ve bunlara yapılan itirazları incelemek için kurulmuştur (5235 s.K. m.10).
Ağır ceza mahkemesinin görevi iki ölçüte göre belirlenir: belirli suç tipleri (ör. yağma, irtikâp m.250/1-2, resmi belgede sahtecilik m.204/2, hileli iflas, Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar, terör suçları) ve ceza miktarı. Ceza miktarı bakımından ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar ağır ceza mahkemesinde görülür (5235 s.K. m.12). Sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görevi dışında kalan tüm dava ve işlere asliye ceza mahkemesi bakar (m.11).
Re’sen gözetme ve görevsizlik kararı
Davaya bakan mahkeme, görevli olup olmadığına kovuşturma evresinin her aşamasında re’sen karar verebilir (CMK m.4/1). İddianamenin kabulünden sonra işin mahkemenin görevini aştığı veya dışında kaldığı anlaşılırsa mahkeme bir kararla işi görevli mahkemeye gönderir (CMK m.5/1). Adli yargı içindeki mahkemeler bakımından görevsizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (m.5/2). Görev konusunda mahkemeler arasında uyuşmazlık çıkarsa görevli mahkemeyi ortak yüksek görevli mahkeme belirler (m.4/2).
Önemli bir sınır CMK m.6’dadır: duruşmada suçun hukuki niteliğinin değiştiğinden bahisle görevsizlik kararı verilerek dosya alt dereceli mahkemeye gönderilemez. Örneğin ağır ceza mahkemesinde yağma suçundan yargılanan sanığın eyleminin hırsızlık olduğu anlaşılırsa, ağır ceza mahkemesi dosyayı asliye cezaya göndermez, davaya kendisi devam eder. Tersi (asliye cezanın, suçun ağır cezalık olduğunu görmesi) durumunda ise görevsizlik kararı verilir.
Bağlantılı davalar
Bağlantı, birden fazla davanın birlikte görülmesini haklı kılan ilişkidir. CMK m.8’e göre bağlantı iki şekilde ortaya çıkar:
- Sübjektif (kişisel) bağlantı: Bir kişinin birden fazla suçtan sanık olması.
- Objektif (maddi) bağlantı: Bir suçta, her ne sıfatla olursa olsun birden fazla sanığın bulunması. Suçtan sonra suçluyu kayırma ve suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme fiilleri de bağlantılı suç sayılır (m.8/2).
Bağlantılı suçlardan her biri farklı mahkemelerin görevine giriyorsa, bunlar birleştirilerek yüksek görevli mahkemede dava açılabilir (CMK m.9). Kovuşturma evresinin her aşamasında bağlantılı davaların birleştirilmesine veya ayrılmasına yüksek görevli mahkemece karar verilebilir; birleştirilen davalarda o mahkemenin tabi olduğu usul uygulanır; işin esasına girildikten sonra ayrılan davalara aynı mahkemede devam olunur (m.10). Mahkeme, kendi önündeki davalar arasında m.8’deki türden olmayan bir bağlantı görürse de bunları birleştirebilir (geniş bağlantı, m.11).
Yetki
Genel kural: suçun işlendiği yer
CMK m.12’nin diğer fıkraları bazı suç türleri için ek yetkili yerler öngörür:
| Durum | Yetkili mahkeme |
|---|---|
| Ülkede yayımlanan basılı eserle işlenen suç | Eserin yayım merkezi; eser birden çok yerde basılmışsa ve suç merkez dışındaki baskıda oluşmuşsa basıldığı yer de (m.12/3) |
| Şikâyete bağlı hakaret, eser mağdurun bulunduğu yerde dağıtılmış | Mağdurun yerleşim yeri veya oturduğu yer; mağdur tutuklu/hükümlüyse bulunduğu yer de (m.12/4) |
| Görsel veya işitsel yayın | Yayın merkezi; mağdurun yerleşim yerinde ve oturduğu yerde izlenmiş veya dinlenmişse o yer de (m.12/5) |
| Bilişim sistemleri, banka veya kredi kurumları ya da banka/kredi kartları araç olarak kullanılarak işlenen suç | Mağdurun yerleşim yeri mahkemeleri de (m.12/6) |
Özel yetki ve yabancı ülkede işlenen suçlar
Suçun işlendiği yer belli değilse sırasıyla şu yerler yetkilidir (CMK m.13): şüpheli veya sanığın yakalandığı yer, yakalanmamışsa yerleşim yeri; Türkiye’de yerleşim yeri yoksa Türkiye’deki son adresi; bu da yoksa ilk usul işleminin yapıldığı yer mahkemesi.
Yabancı ülkede işlenip Türkiye’de kovuşturulması gereken suçlarda yetki m.13/1-2’ye göre belirlenir; savcı, şüpheli veya sanığın istemi üzerine Yargıtay suçun işlendiği yere daha yakın bir yer mahkemesine yetki verebilir. Şüpheli Türkiye’de yakalanmamış, yerleşmemiş veya adresi yoksa yetkili mahkemeyi, Adalet Bakanının istemi ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının başvurusu üzerine Yargıtay belirler. Diplomatik bağışıklıktan yararlanan Türk kamu görevlilerinin yabancı ülkede işledikleri suçlarda yetkili mahkeme Ankara mahkemesidir (CMK m.14).
Türk bayrağı taşıyan gemide veya hava/demiryolu taşıtında, taşıt Türkiye dışında iken işlenen suçlarda ilk uğranan Türk limanı veya bağlama limanı; ülke içinde bu taşıtlarda işlenen suçlarda ayrıca ilk ulaşılan yer mahkemesi yetkilidir (CMK m.15).
Bağlantılı suçlarda yetki ve uyuşmazlık
Farklı mahkemelerin yetkisine giren bağlantılı davalar, yetkili mahkemelerden herhangi birinde birleştirilerek görülebilir. Davalara farklı mahkemelerde başlanmışsa, savcıların istemine uygun olarak mahkemeler arasındaki uyuşmayla birleştirme yapılabilir; uyuşulamazsa savcı veya sanığın istemi üzerine ortak yüksek görevli mahkeme karar verir (CMK m.16). Olumlu veya olumsuz yetki uyuşmazlığında da yetkili mahkemeyi ortak yüksek görevli mahkeme belirler (m.17).
Yetkisizlik iddiası ve yetkisizlik kararı
Görevden farklı olarak yetki, belirli bir aşamadan sonra hem sanık hem mahkeme bakımından tartışılamaz hâle gelir. Sanık yetkisizlik iddiasını ilk derece mahkemesinde duruşmada sorgusundan önce bildirmelidir; bölge adliye mahkemesinde ise incelemenin başlamasından, duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce (CMK m.18/1). Mahkeme de bu aşamalardan sonra yetkisizlik konusunda re’sen karar veremez (m.18/2). Yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (m.18/3).
Davanın nakli ve duruşmanın başka yerde yapılması
Yetkili hâkim veya mahkeme hukuki veya fiili sebeplerle görevini yerine getiremeyecek hâldeyse, yüksek görevli mahkeme davanın başka yerdeki aynı derecede bir mahkemeye nakline karar verir (CMK m.19/1). Kovuşturmanın o yerde yapılması kamu güvenliği için tehlikeli olursa, nakli Adalet Bakanı Yargıtay’dan ister (m.19/2). Ayrıca mahkeme fiili sebepler veya güvenlik gerekçesiyle duruşmanın il sınırları içinde başka bir yerde yapılmasına karar verebilir; bu karara karşı itiraz yolu açıktır (m.19/3).
| Konu | Görev | Yetki |
|---|---|---|
| Kaynak | Kanun (CMK m.3; 5235 s.K.) | CMK m.12–17 |
| Re’sen inceleme | Kovuşturmanın her aşamasında (m.4) | Sanığın sorgusundan sonra re’sen incelenemez (m.18/2) |
| Uyuşmazlıkta karar veren | Ortak yüksek görevli mahkeme (m.4/2) | Ortak yüksek görevli mahkeme (m.17) |
| İşlemlerin akıbeti | Yenilenemeyenler dışında hükümsüz (m.7) | Yalnızca yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılmaz (m.20) |
| Karara karşı yol | Adli yargı içinde görevsizliğe itiraz (m.5/2) | Yetkisizliğe itiraz (m.18/3) |
Özet
- Görev kanunla belirlenir; ağır ceza mahkemesi katalog suçlara ve ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis gerektiren suçlara bakar; geri kalanlar asliye cezanındır (5235 s.K. m.11–12).
- Görev belirlenirken ağırlaştırıcı/hafifletici nedenler gözetilmez, suçun kanundaki cezasının üst sınırına bakılır (5235 s.K. m.14).
- Sulh ceza hâkimliği yargılama yapmaz; soruşturmadaki hâkim kararlarını verir ve itirazları inceler.
- Duruşmada suçun niteliği değişti diye dosya alt dereceli mahkemeye gönderilemez (CMK m.6).
- Bağlantı: bir kişinin birden fazla suçu veya bir suçta birden fazla sanık; birleştirme yüksek görevli mahkemede yapılır (CMK m.8–10).
- Yetkide asıl kural suçun işlendiği yerdir; bilişim, banka veya kredi kartı aracılığıyla işlenen suçlarda mağdurun yerleşim yeri de yetkilidir (CMK m.12/6).
- Yetkisizlik iddiası ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusundan önce ileri sürülür; görevsiz mahkemenin işlemleri hükümsüz, yetkisiz mahkemenin işlemleri geçerlidir (CMK m.7, 18, 20).