Ceza muhakemesi, bir suç şüphesinin öğrenilmesinden hükmün kesinleşmesine kadar süren ve maddi gerçeği hukuka uygun yollarla ortaya çıkarmayı amaçlayan süreçtir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.1, kanunun hem bu sürecin nasıl yürütüleceğini hem de sürece katılan kişilerin hak, yetki ve yükümlülüklerini düzenlediğini belirtir. Bu nedenle konunun iki ayağı vardır: süreci yönlendiren temel ilkeler ve süreçte rol alan süjeler. Sınavlarda özellikle tanımlar (CMK m.2), zorunlu müdafilik ve katılma kuralları sık sorulur.
Temel kavramlar ve evreler
CMK m.2, kanun boyunca kullanılan kavramları tanımlar. Aynı kişi, muhakemenin hangi evresinde olduğuna göre farklı sıfat taşır.
Evreler de aynı maddede tanımlanır: soruşturma, yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar; kovuşturma ise iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen evredir (CMK m.2/1-e, f). Hüküm kesinleştikten sonra kişi artık “hükümlü”dür; bu sıfat CMK m.2’de ayrıca tanımlanmamıştır.
| Kavram | CMK m.2’deki anlamı |
|---|---|
| İfade alma | Şüphelinin kolluk veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesi |
| Sorgu | Şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından dinlenmesi |
| Müdafi | Şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukat |
| Vekil | Katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumluyu temsil eden avukat |
| Malen sorumlu | Hükmün sonuçlarından maddi ve mali olarak etkilenecek kişi |
| Toplu suç | İştirak iradesi olmasa da üç veya daha fazla kişinin işlediği suç |
Ceza muhakemesinin temel ilkeleri
Temel ilkelerin bir kısmı Anayasa’da (özellikle AY m.36, 37, 38), bir kısmı CMK’nın çeşitli maddelerinde yer alır; bazıları ise doktrinde kanunun bütününden çıkarılır. İlkeler, belirsiz durumlarda hükümlerin yorumunda da yol gösterir.
Maddi gerçeğin araştırılması ve re’sen araştırma
Ceza muhakemesinin amacı, tarafların ileri sürdükleriyle sınırlı kalmadan olayın gerçekte nasıl gerçekleştiğini ortaya çıkarmaktır. Bu nedenle savcı ve mahkeme delilleri kendiliğinden (re’sen) araştırır. Hukuk yargılamasındaki “taraflarca getirilme” ilkesi burada geçerli değildir.
Savcı bu hükümle “iddia makamı” olmanın ötesinde objektif bir konuma yerleştirilir: şüphelinin lehine olan delilleri de toplamak zorundadır. İddianamenin sonuç kısmında şüphelinin lehine olan hususların da ileri sürülmesi (CMK m.170/5) aynı düşüncenin ürünüdür.
Delil serbestliği ve vicdani kanaat
Yüklenen suç, hukuka uygun biçimde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir; deliller hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edilir (CMK m.217). Bu serbestliğin sınırı hukuka uygunluktur: kanuna aykırı elde edilen delil reddedilir (CMK m.206/2-a) ve yasak usullerle alınan ifade, rıza ile verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez (CMK m.148/3).
Doğrudan doğruyalık, sözlülük ve aleniyet
- Doğrudan doğruyalık: Hüküm veren hâkim delilleri bizzat görmeli ve dinlemelidir. Olayın tek delili bir tanığın anlatımıysa bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir; önceki tutanağın okunması dinlemenin yerine geçemez (CMK m.210/1).
- Sözlülük: Hükme esas alınacak deliller duruşmada sözlü olarak tartışılmalıdır (CMK m.217/1).
- Aleniyet: Duruşma herkese açıktır; genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerektirdiği hallerde kısmen ya da tamamen kapalı yapılabilir. Kapalılık kararı ve hüküm her durumda açık duruşmada açıklanır (CMK m.182). Soruşturma evresinde ise kural tersinedir: usul işlemleri, savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla gizlidir (CMK m.157).
İddia, savunma ve yargılama fonksiyonlarının ayrılığı
Türk ceza muhakemesi, iddia (savcı), savunma (şüpheli/sanık ve müdafi) ve yargılama (hâkim) görevlerinin farklı süjelere verildiği karma bir sistemdir. Bunun iki önemli sonucu vardır:
- Mahkeme kendiliğinden dava açamaz; kamu davasını açma görevi savcıya aittir (CMK m.170/1).
- Mahkeme, iddianamede gösterilen fiil ve fail ile bağlıdır; ancak fiilin hukuki nitelendirmesinde iddia ve savunmalarla bağlı değildir (CMK m.225).
Masumiyet karinesi, susma hakkı ve şüpheden sanığın yararlanması
AY m.38’e göre suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz ve kimse kendisini ya da yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya zorlanamaz. CMK bu güvenceyi uygulamaya taşır: ifade ve sorguda şüpheliye, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hakkı olduğu söylenir (CMK m.147/1-e). Susma hakkı yalnızca suçlamaya ilişkindir; kimlik sorularına doğru cevap verme yükümlülüğü devam eder (CMK m.147/1-a).
Masumiyet karinesinin ispat yükü bakımından doğal sonucu “şüpheden sanık yararlanır” ilkesidir: mahkûmiyet için vicdani kanaatin kesinlik derecesine ulaşması gerekir; kuşku kalırsa beraat verilir. Aynı fiilden dolayı ikinci kez yargılanmama (ne bis in idem) ilkesi de muhakemenin temel güvencelerindendir; örneğin kovuşturmaya yer olmadığı kararından sonra yeni delil ve sulh ceza hâkimliği kararı olmadıkça aynı fiil için dava açılamaz (CMK m.172/2).
Kamu davasında mecburilik ve takdirilik
Yeterli şüphe varsa savcı iddianame düzenlemek zorundadır (CMK m.170/2); buna kanunilik (mecburilik) ilkesi denir. İstisna olarak kanun bazı hallerde savcıya takdir yetkisi tanır: etkin pişmanlık veya şahsi cezasızlık sebebinin varlığında kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve kamu davasının açılmasının ertelenmesi (CMK m.171). Bu hallerde takdirilik (opportunite) ilkesi uygulanır.
Muhakemenin süjeleri
Muhakeme süjeleri, muhakemenin gidişini kendi iradeleriyle etkileyebilen kişi ve makamlardır. Asli süjeler **yargılama makamı (hâkim/mahkeme), iddia makamı (savcı) ve savunma (şüpheli/sanık ile müdafi)**dir. Mağdur, şikâyetçi ve katılan ise yardımcı/fer’i süjeler olarak anılır. Adli kolluk, savcının emriyle işlem yapan bir yardımcı organdır (CMK m.164/2); bağımsız bir süje sayılmaz. Tanık ve bilirkişi süje değil, birer delil kaynağıdır.
Yargılama makamı ve hâkimin tarafsızlığı
Hâkimin tarafsızlığı iki kademede korunur:
- Davaya bakamama (yasaklılık) halleri (CMK m.22): Suçtan kendisinin zarar görmesi; şüpheli, sanık veya mağdurla evlilik, vesayet, kayyımlık ilişkisi; üstsoy-altsoy hısımlığı; evlat edinme bağı; üçüncü derece dahil kan, ikinci derece dahil kayın hısımlığı; aynı davada savcı, adli kolluk, müdafi, vekil, tanık veya bilirkişi olarak görev yapmış olmak. Bu hallerde hâkim hiç kimse istemese de görev yapamaz.
- Yargılamaya katılamama (CMK m.23): Bir karara katılan hâkim, üst mahkemenin aynı hükme ilişkin incelemesine katılamaz; aynı işte soruşturmada görev yapan hâkim kovuşturmada görev yapamaz; yargılamanın yenilenmesinde önceki hâkim görev alamaz.
Bunların dışında tarafsızlığı şüpheye düşürecek her sebeple hâkimin reddi istenebilir (CMK m.24). Bu ret, ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenmelidir; sonradan öğrenilen sebeplerde istem, sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılır (CMK m.25). Ret isteminin kabulü kesindir, reddine karşı itiraz yolu açıktır (CMK m.28).
İddia makamı: Cumhuriyet savcısı
Savcı suç işlendiği izlenimini veren bir hali öğrenir öğrenmez araştırmaya başlar (CMK m.160/1), soruşturmayı yönetir, adli kolluğa emir verir (CMK m.161) ve kamu davasını açar (CMK m.170). Kovuşturma evresinde ise duruşmada iddia makamını temsil eder; sanığın lehine de kanun yoluna başvurabilir.
Şüpheli ve sanık
Şüpheli/sanık hem muhakemenin süjesi hem de bazı işlemlerin (arama, beden muayenesi) konusudur. Başlıca hakları: suçlamayı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma, yakınlarına haber verilmesini isteme, lehine delil toplanmasını isteme (CMK m.147/1-b vd.). Kolluğun ve savcının yasak usullere başvurması yasaktır (CMK m.148).
Müdafi ve zorunlu müdafilik
Şüpheli veya sanık soruşturmanın ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiden yararlanabilir; ancak soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir (CMK m.149/1-2). Avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade veya sorgu sırasında yanında olma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz (CMK m.149/3).
Bu hallerde müdafi, soruşturmada ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin, kovuşturmada mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir (CMK m.156/1). Şüpheli sonradan kendi müdafiini seçerse barodan atanan avukatın görevi sona erer (CMK m.156/3). Tutuklama istendiğinde de şüpheli veya sanık müdafi yardımından yararlanır (CMK m.101/3).
Müdafi soruşturma evresinde dosyayı inceleyebilir ve belge örneği alabilir. Bu yetki, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse, yalnızca CMK m.153/2’de sayılan suçlarda ve savcının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Şüphelinin ifade tutanağı ve bilirkişi raporları gibi belgeler ise hiçbir durumda kısıtlanamaz (CMK m.153/3).
Mağdur, şikâyetçi ve katılan
Mağdur, suçun doğrudan zarar verdiği hukuki değerin sahibidir; suçtan zarar gören ise suçtan dolaylı olarak zarar görebilen daha geniş bir kişi grubudur. CMK m.234 mağdur ve şikâyetçiye soruşturmada delil toplanmasını isteme, belge örneği isteme ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz etme; kovuşturmada ise duruşmadan haberdar edilme, davaya katılma ve tanık davetini isteme gibi haklar tanır. Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda vekili olmayan mağdur, barodan avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur on sekiz yaşından küçük, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse istem aranmaksızın vekil görevlendirilir (CMK m.234/2).
Katılma, mağdurun, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişilerin ve malen sorumluların kamu davasına taraf olmasıdır. Katılma ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında, hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olunduğunu bildirerek mümkündür; kanun yolu aşamasında katılma istenemez (CMK m.237). Katılan, savcıya bağlı olmaksızın kanun yollarına başvurabilir (CMK m.242/1). Katılmadan önce verilen kararlar katılana tebliğ edilmez; bunlara karşı katılanın başvuru süresi, savcının süresiyle birlikte sona erer (CMK m.241).
Özet
- Şüpheli soruşturma evresindeki, sanık iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadarki kişidir; ifade kolluk/savcıca alınır, sorgu yalnızca hâkimce yapılır (CMK m.2).
- Maddi gerçeğin araştırılması gereği savcı, şüphelinin lehine ve aleyhine delilleri birlikte toplar (CMK m.160/2).
- Delil serbestliği hukuka uygunlukla sınırlıdır; hâkim yalnızca duruşmada tartışılan delillere dayanabilir (CMK m.217).
- Mahkeme iddianamedeki fiil ve faille bağlıdır, hukuki nitelendirmeyle bağlı değildir (CMK m.225).
- Hâkimin yasaklılık halleri CMK m.22’de sayılmıştır; tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplerle ret ise sorgu başlayıncaya kadar istenir (CMK m.24–25).
- Zorunlu müdafilik: çocuk, kendini savunamayacak derecede malul, sağır ve dilsiz şüpheli/sanık ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlar (CMK m.150).
- Katılma, ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar mümkündür; kanun yolunda katılma istenemez, katılan savcıdan bağımsız kanun yoluna başvurur (CMK m.237, 242).